माझी बडबड

कविता लिहायचे दिवस

2011-04-25T12:33:00.000+05:30

कविता लिहायचे दिवस

वळवाच्या सरीसारखे अचानक येतात

येताना काळे ढग आणतात...

वातावरणनिर्मिती तर मोठी झकास होते...

गारा पडतील का? मोठ्ठा पाऊस पडेल ना

किती छान होईल... हा उकाडा तरी जरा कमी होईल...

एकेक आशा पल्लवित होत जाते

काही क्षणांत या पानफुटीचा वृक्षच होतो!

गारा वेचायला, चिंब भिजायला आतुर होऊन

मी निळ्या धारांची वाट बघत राहते...

नाट पाहत राहते...

आणि वाटच पाहत राहते!

--अदिती

(२५ एप्रिल २०११,

चैत्र कृ. ८ शके १९३३)

मारवा

2010-11-27T17:29:00.000+05:30

संध्याकाळी भरून येते अंबरात काहीबाही

सीमारेषा पुसून घेते नभ धरणीला हृदयाशी

दिवसाच्या ढळल्या वस्त्रांची वाटेवरती रास पडे

दूर निघाल्या दिवसामागे सांज धावते जिवानिशी

हवेहवेसे काही तिचिया हातामधुनी सुटू बघे

धीर करोनी पकडावे तर हात रिते अन् थरथरते

जन्मापलिकडल्या दुःखाची डोळ्यांमधुनी जाग दिसे

उगा कुणाची चाहुल येता काळिज होई हुरहुरते

विरहिणी होई व्याकुळ तिजला विरह चिरंतन भासतसे

दूर राहिल्या आठवणींचे मृगजळ तिजला खुणावते

शेव सावरीत पदराचा ती रात पुढे येऊ लागे

आर्त विराणी कोणी गाते, विकल वेदना दुणावते

माथ्यावरचा चंद्र कुठे अन् पायाखाली कुठे धरा?

एक पोकळी उठते आणि गिळू पाहते तिला पुरी

बांध फुटोनी, डोळ्यांमधुनी उधाण-भरती होत सुरू

विद्ध मारवा गात राहते सांज उरी घेऊन सुरी

--अदिती

(२६.११.२०१०

कार्तिक कृ.५, शके १९३२)

सांगावेसे वाटले म्हणून.....

2010-11-11T17:20:00.000+05:30

खूप लहानपणी आम्हाला एक कविता होती. सारखा सारखा वाहून वाऱ्याचे पाय दुखत कसे नाहीत? सारखी सारखी वाहून नदी थकत कशी नाही? सारखी सारखी कामं करून आई दमत कशी नाही? अशी काहीशी ही कविता होती. ती आम्हांला सगळ्यांना खूप आवडायची. पण ही कविता शिकवताना, बाई आम्हाला म्हणाल्या, “सारखं सारखं बोलून तुमचं तोंड दुखत कसं नाही?” आणि हे ऐकताना आम्हाला सगळ्यांना एकदम खुद्कन हसूच फुटलं. आम्ही सगळ्या मुली खूप बडबड्या होतो. त्यात मी नेहमी आघाडीवर. माझा छंद काय? असं विचारल्यावर मी कधीकधी ’गप्पा मारणे’ असं उत्तर आजही देते. माझ्या मते, प्रत्येक माणसाला माझ्याइतकं तीव्रतेने नसेल कदाचित, दुसऱ्याशी बोलावंसं वाटतच असतं. पण नीट विचार केला, तर असं वाटतं की हे बोलणं म्हणजे नुसतीच बडबड नव्हे. नुसते स्वगत नव्हे आणि एखाद्याला ’पिळणे’ तर नव्हेच नव्हे. हे बोलणं म्हणजे जिवाभावाच्या सुहृदांना काहीतरी सांगणं असतं. काही गोष्टी त्यांच्याकडून ऐकणं असतं. सुखदुःखं वाटून घेणं असतं. पुलंनी वटवट या नाटकामधे,

’अमुच्या भाळी सदैव लिहिली कटकट वटवट करण्याची’

ही केशवसुतांची ओळ उद्धृत करून म्हटलंय, की जीवनाचा सारा गोडवा या गोड वटवटीतच सामावलेला आहे.
मानवी समाजाचं निरीक्षण केलं, तर ही गोष्ट किती खरी आहे हे जाणवतं. वक्ते का बोलतात? कीर्तनकार कीर्तन करताना कथा रंगवून घोळवून का सांगतात? गायक का गातात? लेखक, कवी का लिहितात?; तर आपल्या मनातलं काही इतरांना सांगण्यासाठी. जरी त्यामधे अन्यायाला वाचा फोडण्यापासून ते चार घटकांची करमणूक करणे इथपर्यंत सगळे उद्देश अंतर्भूत असले तरीही; या सगळ्याच्या मुळाशी जी एक प्रेरणा आपल्याही नकळत असते, ती म्हणजे कुणालातरी आपलं मनोगत सांगणं. आणि जेव्हा लेखन ’सांगावेसे वाटले म्हणून...’ इतक्या निर्मळ उद्देशाने केलेलं असतं, तेव्हा ते केवळ पुस्तक रहात नाही. ती होते प्रसन्न मैफल. गप्पांची मैफल. मोकळेपणाने, कसलंही दडपण न घेता आणि ऐकणाऱ्याला न घेऊ देता, गुजगोष्टी सांगण्याची, मन मोकळं करण्याची एक अतिशय रंजक अशी सोय.
शांताबाईंच्या ’सांगावेसे वाटले म्हणून’ या पुस्तकात याचा प्रत्यय जागोजागी येतो. मेहता प्रकाशनाने छापलेल्या या छोटेखानी पुस्तकात शांताबाईंच्या ललितलेखांचा संग्रह आहे. एकूण २९ लेख यात आहेत. या सगळ्या लेखांमागचं सूत्र हेच आहे. आपल्या मनातलं गूज सांगावंसं वाटलं म्हणून हे सगळे लेख लिहिलेले आहेत. आणि एखाद्या जवळच्या मित्राशी गप्पा माराव्या इतका निर्व्याज मनमोकळेपणा हे या लेखांचे प्रमुख वैशिष्ठ्य आहे. आनंद वाटून घेतल्याने द्बिगुणित होतो म्हणतात. तसाच आनंद वाटून घेणारे हे लेखन म्हणजे आनंदाचा सतत झुळझुळ वाहणारा एक झराच आहे. शिवाय हे ललित लेखन शांताबाईंसारख्या शारदेच्या उपासिनीने केलेलं असल्यामुळे ते अतिशय नेमकं आणि थेट मनाला भिडणारं झालं आहे, कारण त्यांच्या अनुभवांशी आपण चटकन तादात्म्य पावतो. प्रत्येक माणूस इतरांपेक्षा वेगळा असतो हे जरी खरं असलं, तरी प्रत्येक माणूस कुठेतरी सारखाही असतो. या सारखेपणामुळे शांताबाईंच्या लेखनात आपण आपले विचार, आपले अनुभव जास्त तरलपणे, जास्त थेटपणे अनुभवत असतो. थोरांची अभिव्यक्ती व्यक्तिगत असूनही अतिशय व्यापक असं रूप धारण करते तेव्हा त्या साहित्यगंगेत मनमुराद अवगाहन केल्याचा आनंद आपल्या गांजलेल्या मनाला मिळत असतो. नकळत आपल्या वेदना कमी झालेल्या जाणवतात. आयुष्यातल्या अनेक तापांमुळे वैतागलेल्या मनाने हे पुस्तक वाचायला घ्यावे आणि काही मिनिटातच सारा अस्वस्थपणा, तगमग, त्रास, चिडचिड, वैताग सारे विसरून आपण या लेखातल्या निर्मळ आनंदाशी तद्रूप होऊन जावे हा अनुभव मी स्वतः अनेकवेळा घेतला आहे. एके काळी तर, हे पुस्तक आपण भराभर वाचून संपवून टाकू या भीतीने मी रोज एकच पान वाचण्याचे रेशनिंगही स्वतःवर लादले होते. अपूर्णतेच्या गोडीपेक्षाही, हे पुस्तक संपल्यावर इतक्या जिव्हाळ्याचं असं काय वाचायला मिळणार याची भ्रांत त्याच्या पाठीमागे होती; आणि आजही काही अंशी ती टिकून आहे.
काही लेखकांच्या पुस्तकांवर माझं इतर पुस्तकांपेक्षा जरा जास्तच प्रेम आहे; आणि ही पुस्तके वाचताना, त्या लेखकाची / लेखिकेची एक आकृती माझ्या मनःचक्षूंपुढे उभी राहते. सगळ्यांच्याच राहत असणार. कधीकधी लेखकाचं प्रत्यक्ष दर्शन या प्रतिमेशी तंतोतंत जुळत नाही, तेव्हा जराशी चुटपुट लागते. माणसाचा चेहरा नेहमीच त्याच्या अंतरंगाचा आरसा असत नाही हे खरं आहे. पण माणसाचे डोळे बरेचदा त्याच्या मनाचं प्रतिबिंब अतिशय नेमकेपणाने दाखवतात. जेव्हा एखाद्या माणसाची आपल्या मनातली प्रतिमा आणि त्या माणसाच्या डोळ्यातलं हे प्रतिबिंब एकमेकांशी जुळतं तेव्हा रेझोनन्समुळे तंबोऱ्याची षड्जाची तार वाजवल्यावर तिच्या शेजारची तार आपोआप झंकारून उठावी, तसं काहीसं मला होत असतं. भा. रा. भागवत आणि किशोर कादंबरीकार सुधाकर प्रभू या दोन साहित्यिकांना प्रत्यक्षात भेटायचं भाग्य मला लाभलं. भागवत आजोबांचे डोळे त्यांच्या लेखनासारखेच खट्याळ आणि बोलके होते. सुधाकर प्रभूंचे डोळे शांत होते. संयमी माणसासारखे. पुलं माझे आराध्यदैवत असले तरी त्यांना ’प्रतेक्ष’ पाहण्याचं भाग्य कधीच लाभलं नाही. पण पुलंच्या मुद्रेवर भरून राहणारा अतिशय खोडकर भाव आणि त्यांच्या डोळ्यांमधे असणारी ती थोडीशी व्रात्य, थोडीशी समोरच्याची ’कशी गंमत केली’ अशी चमक त्यांच्या फोटोमधूनही जाणवते. पी जी वुडहाउसचा फोटो विकीपीडियावर पाहिल्यावर मला सगळ्यात आधी जर काही जाणवलं असेल तर त्याचे डोळे. अशाच एका निर्मळ पण खोडकर आनंदाने चमकणारे त्याचे डोळे आणि त्या डोळ्यांमधली ती तेजस्वी चमक. आजही वुडहाउस म्हटलं की मला त्याचे ते तेजस्वी आणि आनंदाने लुकलुकणारे डोळेच आठवतात फक्त. शांताबाईंचे डोळे मात्र, त्यांच्या नावाप्रमाणे अतिशय शांत वाटतात. अनुभवाने आलेलं एक पोक्तपण आणि तरीही निष्कपट सुसंस्कृत मनाचं प्रतिबिंब त्यांच्या डोळ्यात तेवताना दिसतं आणि त्यांच्याकडे बघतच रहावंसं वाटतं.
शांताबाईंचं हे सुसंस्कृतपण त्यांना देवानेच दिलं असावं. कारण त्यांच्या लेखनात ते अगदी सहजपणाने जाणवतं. तसा सुसंस्कृतपणा हा प्रसिद्ध लेखनाचा एक आवश्यक गुण आहे. तो सभ्यपणापेक्षा वेगळा असतो. सभ्यपणा हा ज्या समाजात आपण वावरतो, त्याचे शिष्टाचार एकदा अंगी बाणवले की बऱ्याच अंशी जमून जातो; पण सुसंस्कृतपणाला सभ्यपणापेक्षाही व्यापक असा एक रंग आहे. या रंगाबरोबरच शांताबाईंच्या सगळ्या व्यक्तिमत्त्वातच एक सौम्य आणि घरंदाज अशी मर्यादशीलता भरून राहिलेली आहे. रघुवंशामधे कालिदासाने दिलीप राजाचं वर्णन करताना तो

’वेलां समुद्र इव न व्यतियुः’

म्हणजे कितीही मोठी भरती आली तरी समुद्र जशी आपली मर्यादा ओलांडत नाही तसा होता, असं म्हटलंय. असंच काहीसं मला शांताबाईंबद्दल विचार करताना वाटतं. ज्या काळात शांताबाई तरुण होत्या, त्या काळात स्त्रिया शिकू लागल्या असल्या तरी त्या शिक्षणाचा अधिकार अजून प्रस्थापित व्हायचा होता. उलट मुलींना शिक्षण मिळतं आहे याबद्दल थोडी कृतज्ञतेचीच, थोडी उपकृत झाल्याची किंवा थोडीशी ’हे आपलं भाग्यच आहे’ अशी भावना त्याकाळच्या स्त्रियांच्या मनात असावी. लहान वयात कर्तृत्ववान वडिलांचं छत्र गमावलेल्या शांताबाईंच्या मनात शिक्षणाबद्दलच्या या भावनेबरोबरच एक सोशिक समजूतदारपणाची, परिस्थितीमुळे आपल्या मानीपणाला मुरड घालावी लागल्याची भावना असावी. अर्थात यापैकी कुठल्याही गोष्टीचा तरंगही त्यांनी आपल्या लिखाणावर उमटू दिला नाही हे खरं. पण तो आपला आब राखून वगण्याचा, टोकाला न जाताही आपल्याला पटतील त्याच गोष्टी करण्याचा आणि थोडासा जननिंदेची पर्वा करण्याचा त्यांचा स्वभाव त्यांच्या या आणि इतर पुस्तकांमधल्या लेखनातून कळेल न कळेलसा जाणवतो. एकूणातच ’मधुराधिपतेरखिलं मधुरम्’ असं म्हणतात, तसंच शांताबाईंचं सगळंच शांत, स्निग्ध आणि स्थिर वाटतं. अस्वस्थ, चळवळा किंवा अहंमन्य असा एकही शब्द त्यांच्या लेखनातून उमटत नाही. मला हे सगळं फार अपूर्वाईचं वाटतं. नाकाच्या शेंड्यावर राग घेऊन जन्माला आलेली आणि उठता बसता पापड मोडणारी मी अतिशय उतावळी आहे. अशा शांत व्यक्तिमत्त्वांपुढे मला नेहमीच नतमस्तक व्हावंसं वाटतं.
शांताबाईंच्या जन्मजात सुसंस्कृत व्यक्तिमत्त्वातलं हे मार्दव त्यांच्या कवितांमधून तर ठायी ठायी प्रकट होतंच होतं. अतिशय तरल असा त्यांचा काव्याविष्कार मनोरम असतोच; पण त्यांच्या गद्य लेखनातही एक प्रकारचा सौम्यपणा आहे, प्रसन्नपणा आहे. आणि सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे आजूबाजूच्या समाजाबद्दल एक जिवंत कुतूहल त्यांच्या सगळ्या लेखनामधे भरून राहिलेलं आहे. हे कुतूहल म्हणजे भोचकपणा नव्हे. दुसऱ्यांच्या भानगडींमधे नाक खुपसण्याचा आगाऊपणाही नव्हे. एखाद्या लहान मुलाला आपल्यासमोर येणाऱ्या प्रत्येक घटनेबद्दल जे उत्सुकतामिश्रित कुतूहल वाटत असतं, जी अपूर्वाई वाटत असते तेच कुतूहल शांताबाईंच्या लेखनातही जाणवतं. या सगळ्याला त्यांच्या अनुभवाचीही जोड मिळालेली आहे. लेखनातल्या उल्लेखांवरून हे लेखन त्यांच्या निवृत्तीच्या काळात केलेलं आहे. हे पुस्तक १९९३ - ९४ च्या सुमाराला पहिल्यांदा प्रकाशित झालं. त्यावरून त्याच काळात मागे कधीतरी हे लेखन केलेलं आहे हे नक्की. कदाचित त्यामुळेच एका सुजाण वार्धक्याचा एक तृप्त आविष्कार त्यात आहे.
शांताबाईंच्या वाचनाचा आवाका अतिशय मोठा. आणि संस्कृत-मराठी साहित्याचा व्यासंगही सखोल. शिवाय वेळोवेळी पाहिलेले अनेक उत्तम चित्रपटही त्यांना नेमके आठवतात. यावरून आठवलं, ’पश्चिमरंग’ नावाच्या एका पुस्तकामधे बाईंनी त्यांच्या अनेक वर्षे स्मरणात राहिलेल्या काही इंग्रजी चित्रपटांच्या कथा सांगितलेल्या आहेत. त्यांच्या गोष्ट सांगण्याच्या हातोटीमुळे ते पुस्तक वाचकाला अगदी खिळवून ठेवते. या सर्व गोष्टी अनुभवताना, त्यांच्याबद्दल केलेलं सखोल चिंतन आणि अंगात मुरलेली रसग्राही आस्वादकाची वृत्ती यांच्यामुळे बाईंच्या चिंतनाचा परीघ अतिशय विस्तृत झाला आहे. आणि अगदी लहानपणी पाळलेल्या बोक्यापासून , शाळेतल्या सहलीपासून ते पार सेवानिवृत्त झाल्यानंतरच्या निवांतपणे केलेल्या पुस्तकवाचनापर्यंत अनेक लहानमोठ्या गोष्टीतून आपल्याला त्यांचं हे चिंतनशील मन जाणवत राहतं. या चिंतनाचे काही अमूल्य थेंब आपल्यालाही मिळतात. हातचं काहीही न राखता कमालीच्या सहजतेने त्या त्यांचं अनुभवविश्व आपल्यासमोर खुलं करतात आणि त्या विश्वातल्या अनेक रंजक गोष्टींचा खजिना पाहून मला दर वेळी थक्क व्हायला होतं. हे पुस्तक मला भेट देणाऱ्या मित्राच्या भाषेत सांगायचं तर एखाद्या मैत्रिणीसारख्या आजीशी किंवा आजीच्या मैत्रिणीशी गप्पा मारल्यासारखंच वाटत राहतं पुस्तक वाचताना.
या पुस्तकातले अनेक लेख पुन्हा पुन्हा वाचावेत असेच आहेत. उदाहरणच द्यायचं झालं तर ’जेथे जातो तेथे’, ’पोरकी पुस्तके’, ’मानवी प्राणांचे मोल’, ’फसवी दारे’, ’हेमाला मुलगी झाली’, अशी काही नावे घेता येतील. मला यात सगळ्यात जास्त आवडलेला लेख म्हणजे ’ आही चुकी’. कधी समाजापेक्षा वेगळं वागणाऱ्या तर कधी इतर माणसांपेक्षा कमकुवत तर कधी काहीतरी व्यंग असलेल्या माणसांच्या बाबतीत समाज जो ’आता आलाच आहे नशिबी तर नेऊ ओढत’ असा भाव घेऊन वागतो, त्या भावाचं जे दर्शन त्या घडवतात ते अतिशय मार्मिक आणि डोळे उघडायला लावणारं आहे. साध्या साध्या गोष्टी, आजूबाजूला घडणारे साधेच प्रसंग, पण त्यांची सांगड घालून बाई जो कॅलिडोस्कोप आपल्या समोर उभा करतात तो केवळ बघतच रहावा असा असतो. आणि आही चुकी हा त्या कॅलिडोस्कोपमधला एरवी दुर्लक्षिलेला, बेरंगपणामुळे टाळला गेलेला पण तितकाच खरा आणि काहीसा अपरिहार्यपणे जाणवणारा आविष्कार आहे. आही चुकी पहिल्यांदा वाचल्यावर माझ्या अंगावर सरसरून आलेला काटा अजून आठवतो आहे मला. तसेच मानवी प्राणांचे मोल वाचताना अंगावर उभे राहिलेले रोमांचही कधी न विसरता येण्याजोगेच आहेत.
’क्लिफ्टन वेब’ या अमेरिकन विनोदी अभिनेत्याने स्वतःबद्दल काढलेले ’wherever I go, I go too and spoil all the fun’ हे उद्गार घेऊन सुरू झालेला ’जेथे जातो तेथे’ हा लेखही असाच पटून जातो. वास्तविक तुकोबांनी विठ्ठलाला म्हटले होते, की मी जिथे जातो तिथे तू माझ्या सोबतीला असतोसच. पण या लेखात मात्र, जिथे जाऊ तिथे आपली सुख दुःख , काळज्या, विषाद बरोबर घेऊन जाण्याच्या आणि त्यामुळे पुड्यातला प्रसंग पूर्णपणे पाहूच न शकणाऱ्या सर्वसामान्य माणसांच्या सवयीवर त्यांनी अगदी मार्मिकपणे बोट ठेवले आहे. सामान्य माणसे त्यांच्या या ’इनर्शिया’ मुळे आयुष्यातल्या साध्यासुध्या आनंदांनाही कशी पारखी होत असतात हे वाचताना, 'अरे ही तर आपलीच गोष्ट आहे!', असं म्हणून टाळी वाजवावीशी वाटायला लागते; आणि स्वतःचीच ही नवी ओळख लक्षात आल्यावर एकीकडे स्वतःचं हसूही येत असतं.
’पोरकी पुस्तके’ हाही एक असाच अस्वस्थ करून जाणारा लेख आहे. आधी आपल्यासारख्या वाचनवेड्यांसाठी पुस्तके ही मर्मबंधातली ठेव असते. आणि एखाद्या पुस्तकाच्या वाईट स्थितीबद्दल वाचलं तरी मनावर ओरखडा उमटतो. शांताबाईंनी यात दुर्दैवाचे दशावतार पाहिलेल्या आणि काळाच्या सर्वशक्तिमान पंजात सापडून नष्टप्राय झालेल्या काही पुस्तकांबद्दल लिहिले आहे. आपण जिवंत असताना आपला पुस्तकसंग्रह अपण अगदी जिवाभावाने जपत असतो. पण अशा पुस्तकांचा मालक अनंताच्या यात्रेला निघून गेल्यानंतर पुस्तकांची आबाळ होते. किडे, वाळवी आणि मग जुन्या बाजारात विक्री असे भोग त्यांच्या नशिबी येतात. या भोगांची कथा शांताबाई यात सांगतात. जुन्या बाजारात विकत घेतलेल्या पुस्तकांच्या पहिल्या पानावर असलेल्या सह्या, देणाऱ्याची / घेणाऱ्याची नावे, या देवघेवीला निमित्त्त ठरलेले प्रसंग यांचीही एक किनार या लेखाला आहे. तरीपण हा लेख अस्वस्थ करून जातो. खूप वाईट वाटते. काही महिन्यांपूर्वी माझ्या आजोबांचे निधन झाले. त्यांनाही अशी पुस्तके जमवायचा छंद होता. परवा त्यांची काही जुनी पुस्तके घर आवरताना अचानक सापडली. पुस्तकांच्या पहिल्याच पानावर त्यांच्या हस्ताक्षरातले त्यांचे नाव वाचले आणि मला या लेखाची आठवण झाली एकदम. पोरक्या पुस्तकांबद्दलचा हा लेख आता मला जास्तच जिव्हाळ्याचा वाटतो.
'सांगावेसे वाटले म्हणून' या पुस्तकातल्या प्रत्येक लेखाबद्दलच असं कायकाय लिहिता येईल. अर्थात पदार्थाची चव, सुराची आस आणि एखाद्या दृश्याची परिणामकारकता यांच्याबद्दल वर्णन करून कितीही सांगितलं तरी त्याचा फार उपयोग होत नाही. तहानलेल्या माणसाला पाण्याचं वर्णन ऐकवून त्याची तहान भागते थोडीच! मॅट्रिक्स चित्रपटात म्हटल्याप्रमाणे ’there is a difference between knowing the path and walking the path’ त्यामुळे, हे पुस्तक प्रत्यक्ष स्वतःच वाचून त्याचा आस्वाद घेणे हेच सगळ्यात उत्तम आहे असे मला वाटते. या पुस्तकातला प्रत्येक लेख नवा आहे. एका नव्या, संपूर्ण नवीन विचाराला चालना देणारा आहे. प्रत्येक लेखाचं स्वतंत्र वैशिष्ठ्य आहे. वाचणाऱ्याच्या मनात कुठल्या लेखाने कुठले तरंग उमटतील हे वाचकावर अवलंबून असलं तरी एकदातरी हे पुस्तक वाचावंच असं निश्चित आहे. संस्कृत नाटककार भवभूति म्हणाला होता की मला जे कोणालातरी सांगावंसं वाटतं आहे ते मी लिहिलं आहे. कुठेतरी कधी तरी असा वाचक जन्माला येईल, ज्याला माझं सांगणं समजेल. इसवी सनाच्या सहाव्या शतकात होऊन गेलेला भवभूति काय, केशवसुत काय किंवा शांताबाई काय, या लोकांनी आपल्यासाठी केवढं काही सांगून ठेवलं आहे. ते वाचणं आपल्या हातात आहे.
या पुस्तकाने मला अमाप आनंद दिला. खूपसं सत्त्व दिलं. हा परिचय वाचून इतर कोणाला आनंद मिळाला, तर ते या टंकलेखनचं फलित असं मी समजते.
अधिक काय लिहिणे?
राजते लेखनावधिः॥

--अदिती
१९.१०.१०
आश्विन शु. १२ शके १९३२

मावसबोलीतील कविता

2010-08-18T23:31:00.000+05:30

नंदनने मला या खेळातला खो देऊनही बरेच दिवस झाले. विविध कारणांमुळे मला हे भाषांतर इथे प्रकाशित करायलाही उशीर झाला. पण बेटर लेट दॅन नेव्हर असं म्हणत हे छापते आहे. हे गाणं म्हणताना / ऐकताना मला माझ्या अनेक बालमित्रांची, जालमित्रांची आणि (पांढरे!) बाल मित्रांची नेहमीच आठवण होते. हे कोणाला अर्पण वगरे करण्याइतकं सुरेख झालेलं नाही तरी पण ज्या अनेक लोकांच्या मैत्रीमुळे, सौहार्दामुळे माझं आयुष्य समृद्ध झालं त्या लोकांसाठी माझ्याकडून ही फूल ना फुलाची पाकळी गोड मानून घ्यावी.

कधीच जे भंगणार नाही, मैत्र आपुले असेच राहो,
दिवस आजचा स्वप्नी जपुनी, मनोरथांच्या वाटा चालू
दिगंतराला पक्षी जाती, तसे नभाला लंघुन जाऊ
आज घेतला निरोप तरिही, पुढच्या भेटीचीच वाट पाहू
आज घेतला निरोप तरिही, पुढच्या भेटीचीच वाट पाहू
घडल्या भेटींची अवीट गोडी काळिज-कुपीत जपून ठेवू,
आज घेतला निरोप तरिही पुढच्या भेटीचीच वाट पाहू,
पुढच्या भेटीचीच वाट पाहू

मूळ जपानी कविता रोमन लिपीत अशी लिहिली जाईल...

Tomodachi de iyou
Asu no hi wa yume mite
Kibou no michi wo

Sora wo tobu tori no you ni
Jiyuu ni ikiru
Kyou no hi wa sayonara
Mata au hi made

Kyou no hi wa sayonara
Mata au hi made

Shinjiau yorokobi wo
Taisetsu ni shiyou
Kyou no hi wa sayonara
Mata au hi made

Mata au hi made

--अदिती

(१८ ऑगस्ट २०१०, श्रावण शु. ९ शके १९३२)

एका पुस्तकाचा जन्म

2010-07-04T21:28:00.000+05:30

पुस्तक हा माझ्या अतिशय जिव्हाळ्याचा विषय आहे. आजवर शेकडो पुस्तकं वाचली. प्रत्येक पुस्तकाने मला काही ना काही दिले. विशिष्ट तत्त्वज्ञान, अनुभवांतून येणारं शहाणपण, विरंगुळा किंवा कधीकधी तर दिवसेंदिवस वेढून राहणारी पुस्तकाची धुंदी. असं एखादं पुस्तक हाती आलं की मग लेखकाला हा विचार नेमका कसा सुचला असेल याबद्दल जाणून घ्यावंसं वाटतं. उदाहरण द्यायचं झालं, तर शेरलॉक होम्सच्या कथा वाचताना , डॉयल्लला मुळात इतकं भन्नाट काही सुचूच कसं शकतं असा विस्मय हटकून वाटतोच वाटतो. जे के रोलिंगला हॅरी पॉटरची कथा कशी सुचली याची कथा तर जगप्रसिद्धच आहे. ऍगाथा ख्रिस्ती, जेफ्री आर्चर यांच्या लघुकथा वाचतानाही असाच प्रश्न पडतो की हे सुचलं कसं!
या बद्दल शोध हेतला तेंव्हा फार काही हाती लागलं नाही. अर्थात तशी अपेक्षाही नव्हती म्हणा. अपवाद एकच. मार्गारेट मिशेल या लेखिकेचं अजरामर पुस्तक 'गॉन विथ द विन्ड'. विकीपीडियावर मला या पुस्तकाच्या जन्मकथेबद्दल अतिशय सुरस अशी माहिती मिळाली. गॉन विथ द विन्ड हे पुस्तक आजही आपली अमाप लोकप्रियता टिकवून आहे. त्याच्यावर वर्णभेदी असल्याचे, वंशभेदी असल्याचे आरोप होऊनही त्याची लोकप्रियता मात्र अबाधित आहे. अमेरिकन यादवी युद्धावर हे पुस्तक आधारलेलं आहे. या पुस्तकाची जन्मकथा थोडक्यात अशी सांगता येईल...
पेगी उर्फ मार्गारेट मिशेलने तिच्या स्वतःसाठी सहज म्हणून लिहिलेली ही कादंबरी आहे. अटलांटाला राहणारी पेगी जन्माला आली तेंव्हा यादवी युद्ध संपून चार दशक लोटली होती. युद्धस्य कथा रम्या म्हणतात ते उगीच नाही. यादवी युद्ध प्रत्यक्ष पाहणाऱ्या आणि युद्धात झालेल्या पराक्रमाने ज्यांचा अहंकार, स्वाभिमान आणि प्रेमाने उराशी जपलेल्या दक्षिण अमेरिकी मूल्यांबद्दलचं करारी प्रेम काकणभर जास्तच धारदार झालेलं आहे अशा आज्या - पणज्यांच्या मांडीवर पेगीचं बालपण गेलं. यादवी युद्धाच्या कथा ऐकतच ती लहानाची मोठी झाली. पुढे अपघातात ती वारली आणि जिथे तिच्या आयुष्याचा बराचसा काळ गेला तो अटलांटाचा भाग म्हणजे पीचट्री स्ट्रीट. या पीचट्री स्ट्रीटवर अटलांटाची शेवटची हातघाईची लढाई लढली गेली. इथेच यांकी आणि गद्दार कार्पेटबॅगर्सनी खऱ्या जॉर्जियन्सना अपमानास्पद अशा सर्व गोष्टी उजळ माथ्याने केल्या. आणि सुंभ जळला तरी पीळ जात नाही तशा पिळाच्या जुन्या जॉर्जियन रहिवाश्यांनी ज्या दिमाखाने कॉंफेडरेट्सचं सैन्य उभं केलं आणि युद्धात आपलं सर्वस्व दिलं, त्याच दिमाखात हुं का चूं न करता हे सगळं सहन केलं.
युद्ध आणि त्यामुळे कायमचा नष्ट होणारा काळाचा एक स्तर मानवी इतिहासाला आजिबात नवीन नाही. विजेत्यांनी लिहिलेल्या इतिहासात पराजित राष्ट्राची नेहमीच नालस्ती केलेली असते. आणि इतिहास हा जेतेच लिहितात हा जगाचा नियम आहे. 'ते हि नो दिवसाः गताः' असं म्हणणारा एक वर्ग समाजात नेहमीच असतो. पेगीने या वर्गाची नवीन युगाशी जुळवून घेतानाची धडपड प्रत्यक्ष पाहिली. त्यांच्या रम्य गतजीवनाच्या सुरस आणि चमत्कारिक कथा भारावून जाऊन ऐकल्या. भारावून जाण्याचं, भारून जाण्याचं, परिकथादेखील खऱ्या वाटण्याचं एक स्वप्नरंजित वय असतं. त्या वयात तिने हा इतिहास अजूनही मनाने त्याच काळात वावरणाऱ्या लोकांकडून ऐकल्यामुळे त्या दिवसांबद्दल एक आकर्षण तिच्या मनात नक्की निर्माण झालं असणार.
वॉशिंग्टन सेमिनरी आणि स्मिथ कॉलेजमधून पदवी मिळवून वर्तमानपत्रात स्तंभलेखिकेची यशस्वी कारकीर्द करणाऱ्या पेगीचे लेखनगुण जगाला अज्ञात मुळीच नव्हते. अचानक झालेल्या एका अपघातात पेगीच्या पायाला दुखापत झाली. काही महिने तिला चालायला - फिरायला बंदी करण्यात आली. वेळ घालवण्यासाठी वाचनालयातून पुस्तकं आणून वाचणारी पेगी ठराविक छापाच्या पुस्तकांना लौकरच कंटाळली. वाचण्याजोगी पुस्तकं सापडत नसल्याबद्दल तिने तिच्या नवऱ्याकडे कुरकूर केली. तिची थट्टा करण्यासाठी नवरा तिला म्हणाला, तुला जर ही ऐतिहासिक पुस्तकं वाचायचा कंटाळा आला असेल तर तू स्वतःच एखादं पुस्तक का लिहीत नाहीस?' पेगीच्या काय मनात आलं कोणास ठाऊक. तिने खरंच एक पुस्तक लिहायला घेतलं. अनेक दिवस ती हे पुस्तक लिहीत होती. मधल्या काळात तिचा पायही बरा झाला होता. पण एव्हाना पुस्तकाने पकड घेतली होती. ती लिहीत राहिली. हे पुस्तक खास तिचं होतं तिच्यासाठी लिहिलेलं होतं. हे पुढेमागे प्रकाशित होईल, रसिक वाचकांच्या त्यावर उड्या पडतील, देशोदेशींच्या वाचकांच्या गळ्यातला ताईत म्हणून हे उस्तक अजरामर होईल, प्रकाशनांचे आणि खपांचे उच्चांक मोडेल अशी पुसटशी शंकाही तिला तेंव्हा आली नाही. सुमारे दहा वर्षे हे पुस्तक तिच्या ट्रंकेत तळाशी पडून होतं.
एकदिवस प्रकाशक तिच्याकडे आला. हा प्रकाशक दक्षिण अमेरिकेतल्या गुणवान लेखकांच्या शोधार्थ अटलांटाला आला होता. पेगीने आपल्या एका मित्राच्या विनंतीला मान देऊन त्याला अटलांटामध्ये हिंडवून आणायचं काम स्वीकारलं होतं. बोलता बोलता विषय निघाला आणि पेगीने आपल्या पुस्तकाबद्दल त्याच्या कानावर घातलं. त्याने त्या पुस्तकाच्या हस्तलिहिताचं बाड आपल्याला दाखवण्याचा पेगीच्या मागे लकडा लावला. अखेरीस पेगीने न्यू यॉर्कच्या त्याच्या ऑफिसमध्ये आपलं हस्तलिहित पोस्टाने पाठवून दिलं. तोवर त्या पुस्तकाची आज अस्तित्वात असलेली पहिली दोन प्रकरणं लिहिलेली नव्हती. स्कार्लेटचं नाव होतं पॅन्सी ओहारा आणि टेराचं नाव होतं फॉंटेनॉय हॉल!
तो प्रकाशक पुस्तक वाचून बेहद्द खूश झाला. हे पुस्तक प्रकाशित करायचंच असं त्याने ठरवलं. पुस्तक लिहिताना पेगीने त्याचं नाव ठेवलं होतं 'टुमॉरो इज अनदर डे... ' पुस्तक प्रकाशित करण्याच्या दृष्टीने त्याची थोडीशी पुनर्रचना करताना पेगीने पहिली दोन प्रकरणं लिहून काढली. छापखना सज्ज झाला. जुळारी सज्ज झाले आणि मुद्राराक्षसाच्या दातांखालून एक अजोड कलाकृती मुद्रित स्वरूपात बाहेर पडली. आजवर फक्त पेगीच्या मनात वसणारं युद्धपूर्व आणि युद्धोत्तर काळातलं ते जॉर्जियन विश्व आता तिच्याइतकंच वाचकवेड्यांचंही विश्व झालं. पुस्तक छापखान्यातून बाहेर पडलं आणि हातोहात खपलं. त्याने खपाचे उच्चांक गाठले. त्याच्यावर आधारित एक सांगितिका निघाली. तीही प्रचंड लोकप्रिय झाली. युद्धाचं आक्राळविक्राळ रूप, ज्वालांचं तांडव आणि स्कार्लेटच्या लकूड कापायच्या गिरण्या रंगमंचावर पाहताना प्रेक्षक वेडे झाले.
डोळ्यांचं पारणं फेडणारा बहुचर्चित आणि अतिभव्य असा एक चित्रपटही या पुस्तकावर निघाला. या चित्रपटाची पटकथा लिहिण्यासाठी पेगीकडून हक्क विकत घेतले गेले. हक्क विकताना पेगी म्हणाली, "पुस्तकाची लांबी प्रचंड आहे याची मला कल्पना आहे. वेळेचं बंधन पाळण्यासाठी पटकथेत काही भागाला कात्री तर लावावी लागणारच. तुम्हाला हवं तर तुम्ही स्कार्लेटचं लग्न खुशाल ऍशलीशी लावून द्या. माझी काही हरकत नाही. पण त्यातल्या युद्धविषयक तपशिलाला हात लावाल तर खबरदार... " जॉर्जिया राज्याची एक खरीखुरी नागरिक या नात्याने पेगीचे हे उद्गार युद्धाच्या कथा तिच्या मनात किती खोलवर रुजलेल्या होत्या याचं द्योतक ठरावेत.
आपल्या पुस्तकाचा एवढा उत्कर्ष पाहणारी पेगी तिच्या आज्या - पणज्यांच्या वयाची होईपर्यंत जगती तर तिच्या लेखणीची आणखी करामत वाचकांना नक्की पहायला मिळाली असती. पण रस्ता ओलांडताना टॅक्सीचालकाने तिला धडक दिली आणि त्या अपघातात अवघ्या चाळिशीत पेगी हे जग सोडून निघून गेली. नाटक बघायला म्हणून निघालेल्या पेगीच्या नाटकाचा रंगमंच निराळा होता हेच खरं. त्या अपघातात नक्की चूक कोणाची होती यावरूनही बरीच वादावादी झाली म्हणे. कारण त्या टॅक्सीचालकाला समोर न बघता अशाच एक - दोन पादचाऱ्यांच्या अंगावर गाडी घातल्यामुळे यापूर्वीही शिक्षा झाली होती म्हणतात दुसऱ्या बाजूला, पेगीही रस्ता ओलांडताना आजूबाजूला बघण्याचा कधीकधी कंटाळा करत असे म्हणतात. त्या टॅक्सीचालकाला शिक्षाही झाली पण त्यामुळे पेगी परत कशी येणार ? तिचं पुस्तक आजही साहित्यविश्वात अढळपदी विराजमान आहे. बायबलच्या खालोखाल सर्वाधिक खपाचं पुस्तक ठरण्याचा बहुमान त्याला प्राप्त झालेला आहे.
--अदिती

ब्रूस पार्टिंग्टन प्लॅन्स(१)

2010-06-29T23:35:00.001+05:30

१८९५ च्या नोव्हेंबरमधे लंडन शहराला उदासवाण्या रोगट अशा पिवळ्या धुक्याने वेढून टाकलं होतं. सोमवारी हे धुकं पडलं आणि गुरुवार उजाडला तरी ते नाहीसं होण्याचं काहीच चिन्ह दिसेना. आमच्या बेकर स्ट्रीटवरच्या घराच्या खिडकीतून समोरच्या घरांचे वरचे मजले दिसणं आता अशक्यच आहे असं मला वाटायला लागलं होतं. धुकं पडायला लागल्यावर पहिला दिवसभर होम्स त्याच्या डकवबुकातील नोंदींच्या तपशिलांची खातरजमा करत बसला होता. दुसऱ्या आणि तिसऱ्या दिवसाचा सगळा वेळ त्याने मध्ययुगीन संगीताच्या अभ्यासात घालवला. साहेबांचा हा छंद अगदी अलिकडला होता. तसा होम्सचा स्वभाव अतिशय उमदा आणि सतत काहीतरी करायला तो उत्सुक असे. त्याला थंड बसून राहिलेला मी पाहिला नाही. त्यामुळे सलग चौथ्या दिवशी जेंव्हा छपरांना घट्ट बिलगलेलं तेच धुकं आणि त्यातून गळणारे तेलकट पिवळे थेंब त्याने पाहिले तेंव्हा त्याला ते सहन होईना. हातावर हात ठेऊन निरुद्योगीपणे बसून राहण्याबद्दलचा आपला तिटकारा प्रकट करत तो खोलीत येरझाऱ्या घालू लागला. एकीकडे नखं खात एकीकडे आजूबाजूच्या लाकडी वस्तूंवर टकटक करणंही चालू होतं. त्याच्या एकूणच व्यक्तिमत्त्वातून दबली गेलेली आणि बाहेर फुटू पाहणारी ऊर्जा आणि शुद्ध वैताग नुसता निथळत होता.
"वॉटसन, आजच्या वर्तमानपत्रातही काही वाचण्यासारखं नसेल ना?" त्याने मला विचारलं.
'वाचण्यासारखं' म्हणजे गुन्हेगार जगताशी संबंधित काहीतरी हे मला माहीत होतं. आजच्या बातम्यांमधे एक क्रांती, एक होऊ घातलेलं युद्ध आणि एक जवळजवळ निश्चित सत्ताबदल या गोष्टी बरीचशी पानं व्यापून बसल्या होत्या. पण होम्सच्या विश्वात हे सगळं गौण होतं. मी पुन्हा एकदा वर्तमानपत्र चाळलं पण फुटकळ गुह्यांव्यतिरिक्त त्यात विशेष उल्लेखनीय असं खरोखरच काहीही नव्हतं. हताशपणे एक उसासा सोडून त्याने पुन्हा खोलीत फेऱ्या घालायला सुरुवात केली.
"लंडनच्या गुन्हेगारांमधे काही दम नाही राहिला."
तो तक्रारीच्या सुरात म्हणाला. आपल्या लाडक्या खेळातही ज्याचं मन रमू शकत नाहीये अशा एखाद्या खेळाडूसारखा तो दिसत होता.
"वॉटसन, खिडकीतून बाहेर बघ जरा. धुक्याने गिळंकृत केलेल्या वास्तू मधेच दिसल्यासारख्या वाटतात आणि तेवढ्यात परत धुक्यात मिसळून जातात. या असल्या वातावरणात एखादा चोर किंवा खुनी माणूस लंडनमधे कायकाय करू शकेल. एखादा वाघ जसा लपतछपत आपल्या भक्ष्याच्या मागावर जातो आणि क्षणार्धात त्याच्या समोर प्रकट होऊन आपला डाव साधतो आणि पुरता दिसेनासा होतो ना अगदी तसा."
"तश्या बऱ्याचश्या चोऱ्या झाल्या आहेत की" मी म्हणालो.
होम्सने एक तुच्छतादर्शक अस्फुट उद्गार काढत आपली नापसंती व्यक्त केली.
"हे उदास वातावरण आणि रहस्यमय शांतता पाहून असं वाटतंय की लवकरच एखाद्या मोठ्या गोष्टीवरचा पडदा हटणार आहे. या असल्या फुटकळ गोष्टींपेक्षा खूपच मोठी गोष्ट. आणि खरं सांगतो, या समाजाचं नशीब थोर म्हणूनच मी गुन्हेगार नाहीये."
"हे मात्र अगदी खरं आहे" मी म्हणालो.
"जरा विचार कर. मी जर ब्रूक्स किंवा वूडहाऊस किंवा माझ्या जिवावर उठलेल्या इतर छप्पन्न जणांपैकी एक असतो तर मी माझ्या स्वतःच्या पाठलागापुढे असा किती वेळ टिकू शकलो असतो? नुसत्या एखाद्या भेटीच्या खोट्या विनंतीनेच सगळं काम तमाम झालं असतं. ...
अरे वा ! अखेरीस आपल्या एकसुरी कंटाळवाण्या आयुष्यात एक आशेचा किरण डोकावलाच म्हणायचा!"
आमची मोलकरीण एक तार घेऊन आली होती. होम्सने घाईचाईने ती तार फोडली आणि जोरजोरात हसायला सुरुवात केली.
"आता यावर काय बोलणार? मायक्रॉफ्ट येतोय"
"का? काय झालं हसायला?"
"काय झालं? आगगाडी रूळ सोडून नुसत्या रस्त्यावरून चालावी तसं आहे हे. मायक्रॉफ्ट ही आपले रूळ कधीही न सोडणारी गाडी आहे. पॉल मॉल मधलं घर, डायोजेन्स क्लब आणि व्हाईटहॉल ही आपली रूढ चाकोरी सोडून तो फक्त एकदा इथे आलाय. आता असा काय प्रसंग ओढवलाय की त्याला आपला नेम मोडून इथे यावं लागतंय?"
"त्याने काहीच तपशील दिला नाहीये का?"
होम्सने तारेचा कागद माझ्या हातात दिला.

'कडोगन वेस्ट प्रकरणाबाबत तुझ्याशी बोलायचंय. लगेच पोचतोय.
-मायक्रॉफ्ट'
"कडोगन वेस्ट ? मी हे नाव कुठेतरी ऐकलंय"
"मला नाही आठवत हे नाव ऐकल्याचं. पण मायक्रॉफ्ट असा इथे यावा? हे म्हणजे एखाद्या ग्रहाने आपली कक्षा सोडून भरकटावं तसंच झालं. अरे हो! तू ओळखतोस ना मायक्रॉफ्टला*१?"
"हो. मागे एकदा तू मला म्हणाला होतास की तो ब्रिटिश सरकारच्या कुठल्यातरी लहानश्या विभागात काम करतो म्हणून"
होम्स हसला.
"तेंव्हा आपली पुरेशी ओळख व्हायची होती. सरकारी गुपिते माहीत असणाऱ्या माणसाला आपल्या तोंडावर ताबा ठेवावा लागतो. तो सरकारसाठी काम करतो हा तुझा समज खरा आहे पण तुला हे ऐकून कदाचित धक्का बसेल की वेळ पडली तर तो स्वतः सरकार असल्यासारखा काम करतो."
"होम्स!!!"
"मायक्रॉफ्टला वर्षाला साडेचारशे पाऊन्डस मिळतात. तो एका दुय्यम हुद्द्यावर काम पाहतो. त्याला कुठलीही महत्त्वाकांक्षा नाही आणि तो कुठलाही सन्मान किंवा पदवी स्वीकारणार नाही पण या घडीला देशातला तो सर्वात महत्त्वाचा माणूस आहे."
"हे कसं काय?"
"त्याची जागा अजोड आहे. त्याने स्वतःची जागा स्वतः तयार केली आहे. तो ज्या हुद्द्यावर काम करतो तसा हुद्दाच आजवर अस्तित्वात नव्हता आणि यानंतर नसेल. मायक्रॉफ्टचा मेंदू म्हणजे माहितीचं कोठार आहे. कुठलीही माहिती त्याच्या डोक्यात अगदी व्यवस्थित साठवून ठेवली जाते. कोणत्याही माणसाबद्दल उपलब्ध असणाऱ्या सर्व नोंदी तो गरज लागेल तेंव्हा देऊ शकतो. त्याचा आणि माझा मेंदू जवळजवळ सारख्याच पद्धतीने काम करतो. फरक एवढाच की मी गुप्तहेराचं काम अंगावर घेतलं आहे तर तो आपल्या अफाट मेंदूचा वापर सरकारसाठी करतो. कुठल्याही विभाग-प्रभागाचे निर्णय, हिशोब वगैरे त्याला देण्यात येतात आणि एखाद्या केंद्रीय व्यवस्थापन यंत्राप्रमाणे तो सगळ्या तपशिलांचा हिशोब तपासून ताळा करून देतो. या प्रकारचं काम करणारी माणसं त्यांच्या त्यांच्या विभागातली विशेषज्ञ असतात पण मायक्रॉफ्टच्या ज्ञानाला विषयांचं काही बंधनच नाहीये. तो सर्वज्ञ आहे म्हण ना. उदाहरणार्थ, समजा एखाद्या मंत्र्याला नौदल, भारत, कॅनडा आणि धातू-उत्पादन याबद्दल एकत्रित माहिती हवी आहे, तर तो कय करेल? या विषयांशी संबंधित विभागांकडून ती माहिती मागवेल. पण मायक्रॉफ्ट एकटाच बसल्या जागी सगळ्या प्रश्नांचा सगळ्या बाजूंनी विचार करून ठामपणे हे सांगू शकेल की या प्रकारात कोणत्या घटकाचा कोणत्या घटकावर किती परिणाम होईल. आधी त्यांनी सोयीसाठी, वेळ वाचावा म्हणून त्याचा वापर करायला सुरुवात केली. पण आता तो त्यांच्यासाठी गरजेची गोष्ट होऊन बसला आहे. त्याच्या मेंदूत सगळ्या गोष्टी योग्य कप्प्यांमधे ठेवलेल्या असतात आणि त्याला हवी ती गोष्ट क्षणात त्याला सापडते. आजवर शेकडो वेळा त्याने आपल्या राष्ट्रीय धोरणांना योग्य दिशा दिली आहे. मेंदूला खुराक म्हणून तो मोठेमोठे प्रश्न चुटकीसरशी सोडवतो, पण माझ्या एखाद्या प्रश्नाबाबत मी त्याची मदत मागायला गेलो की मात्र तो मान हालवतो.
असा हा मायक्रॉफ्ट आज गुरुवारी, असा अचानक माझ्याकडे का येतो आहे? कोण आहे हा कडोगन वेस्ट? आणि मायक्रॉफ्टला का त्याची एवढी चिंता ?"
"आठवलं!" मी कोचावरचा वर्तमानपत्रांचा पसारा उलटापालटा करत म्हणालो.
"हा बघ. सापडला. परवा मंगळवारी भुयारी रेल्वेमार्गावर एका तरूण माणसाचं प्रेत सापडलं. कडोगन वेस्ट हे त्याचं नाव आहे. "
आपला पाईप तोंडजवळ नेताना अर्ध्यातच होम्स गोठल्यासारखा स्तब्ध झाला.
"हे प्रकरण फारच गंभीर असलं पाहिजे. जर एखाद्या माणसाचा मृत्यू माझ्या भावाला त्याच्या चाकोरीतून खेचून काढत असेल तर तो साधासुधा नक्कीच नसणार. मायक्रॉफ्टचा याच्याशी असा काय संबंध असू शकेल?
मला आठवतंय त्याप्रमाणे तो माणूस बहुधा चालत्या ट्रेनमधून खाली पडून मरण पावला असावा. त्याचं सामान लुटलं गेलेलं नाही आणि त्याला मारहाण झाली आहे असं दाखवणारंही काही तिथे सापडलं नाही. हो ना?"
"या प्रकरणाचा तपास झाला आणि बऱ्याच गॊष्टी पुढे आल्या आहेत. आता ही केस बरीच विचित्र वाटायला लागली आहे."
"माझ्या भावावर झालेला परिणाम पाहता ही भलतीच सनसनाटी केस दिसतेय."
तो त्याच्या खुर्चीत गुरगुटून बसला.
" वॉटसन आपण आपल्याकडे असलेले पुरावे एकदा नीट पाहू या."
"त्या माणसाचं नाव होतं आर्थर कडोगन वेस्ट. तो सत्तावीस वर्षांचा होता. त्याचं लग्न व्हायचं होतं आणि वूलविच शस्त्रागारात तो कारकुनाचं काम करीत असे."
"सरकारी नोकर! इथे मायक्रॉफ्टचा संबंध येतो."
"सोमवारी रात्री अचानक तो वूलविचमधून बाहेर पडला. त्याला शेवटचं पाहिलेली व्यक्ती म्हणजे त्याची होणारी बायको मिस व्हायोलेट वेस्टबरी. सोमवारी संध्याकाळी ७:३० वाजता धुकं पडलेलं असताना तो अचानक तिला सोडून निघून गेला. त्या दोघांच्यात कुठल्याही प्रकारे भांडण वगरे झालेलं नव्हतं. त्याच्या अशा अचानक निघून जाण्यापाठीमागच्या कारणाबद्दल ती काहीही सांगू शकली नाही. मंगळवारी सकाळी मेसन नावाच्या एका रेल्वे कर्मचाऱ्याला त्याचा मृतदेह भुयारी रेल्वेच्या अल्डगेट स्टेशनजवळ सापडला. "
"किती वाजता?"
"मंगळवारी सकाळी सहा वाजता. स्टेशनच्या जवळ, पूर्वेकडे जाताना एक बोगदा लागतो. त्या बोगद्याच्या तोंडापाशी रुळांच्या डाव्या बाजूला त्याचा मृतदेह आडवा पडलेला सापडला. गाडीतून खाली पडल्यामुळे असेल, पण त्याच्या डोक्याचा पार भुगा झाला होता. एक गोष्ट मात्र खात्रीने सांगता येईल ती म्हणजे, तो मृतदेह त्या ठिकाणी गाडीतूनच आणला गेला असणार. जर तो शेजारच्या रस्त्यावरून आणला असता तर स्टेशनवरच्या तिकिटं गोळा करणाऱ्या माणसाला चकवून तो आत नेता आला नसता"
"उत्तम. केस तशी पक्की आहे. तो माणूस जिवंतपणी किंवा मृत गाडीतून खाली पडला किंवा त्याला ढकलण्यात आलं. आत्तापर्यंतचा भाग तर सरळ आहे. आता पुढे सांग. "
"ज्या रेल्वेमार्गावरच्या रुळांशेजारी हा मृतदेह सापडला, तो मार्ग पूर्व- पश्चिम जातो आणि त्यावरून धावणाऱ्या गाड्या या पश्चिमेकडून पूर्वेकडे जातात. त्या मुख्यतः महानगरातल्याच गाड्या असतात. काही गाड्या विल्सडेन आणि शहराबाहेरच्या इतर जंक्शन्सकडूनही येतात. ज्या वेळी या माणसाचा मृत्यू झाला तेंव्हा तो याच दिशेने येणाऱ्या एखाद्या उशीराच्या गाडीतून प्रवास करत होता हे नक्की. पण तो नेमका कधी या गाडीत चढला हे कळायला काही मार्ग नाही"
"त्याच्याकडे असलेल्या तिकिटावरून ती वेळ कळेल की..."
"त्याच्याकडे तिकीट सापडलेलं नाही."
"काय सांगतोस काय वॉटसन! तिकीट नाही? ही गोष्ट साधी नाही. माझ्या अनुभवाप्रमाणे, तुम्ही तिकीट दाखवल्याशिवाय भुयारी रेल्वेच्या फलाटावर पोहोचूच शकत नाही. म्हणजे या माणसाकडे तिकीट असणार. मग तो कुठून आला त्या स्टेशनचं नाव समजू न देण्यासाठी कोणी ते तिकीट नष्ट केलं का? असू शकेल. किंवा त्याच्या हातून ते पडलं असेल. हेही शक्य आहे. पण यातली सगळ्यात विचित्र गोष्ट कुठली आहे माहितेय? त्याला लुबाडलं गेल्याची कुठलीही खूण नाही."
"हो ना. तशी एकही खूण नाही. ही बघ त्याच्याकडे सापडलेल्या गोष्टींची यादी. त्याच्या पाकिटात दोन पौंड्स आणि पंधरा सेंट्स होते. त्याच्याकडे 'कॅपिटल ऍन्ड काऊन्टीज' बॅंकेच्या वूलविच शाखेचं एक चेक-बुक सापडलं. त्यावरूनच त्याची ओळख पटवली गेली. याशिवाय वूलविच थिएटरच्या पुढच्या रांगेतली त्या संध्याकाळच्या शोची दोन तिकिटं आणि काही तांत्रिक कागदपत्र होती. "
हे ऐकून होम्सने एक समाधानाचा सुस्कारा सोडला.
"वॉटसन, सापडला एकदाचा. ब्रिटिश सरकार ----- वूलविच शस्त्रागार ----- तांत्रिक कागदपत्र ----- माझा भाऊ मायकॉफ्ट या साखळीतला गाळलेला दुवा मला सापडला. आणि हा बघ हा मायक्रॉफ्टच असणार बहुतेक..."
क्षणभरातच मायक्रॉफ्ट खोलीचं दार उघडून आत आला. तो चांगला उंच आणि तगडा होता. त्याच्या विलक्षण शारिरीक ताकदीचा अंदाज चटकन येत होता. पण या सगळ्याहूनही परिणामकारक अशी एक गोष्ट त्याच्याकडे होती ती म्हणजे त्याचा चेहरा. त्याचं मस्तक उन्नत होतं. अतिशय सावध आणि जिवंत असे करडे - खोल डोळे , निग्रही ओठ आणि विलक्षण बोलका चेहरा . त्याच्याकडे एक कटाक्ष टाकताच त्याच्याबद्दलच्या इतर सगळ्या गोष्टी विसरायला होऊन फक्त त्याच्या ताकदवान अशा मनाचीच छाप पक्की उमटत होती. त्याच्या मागोमाग स्कॉटलंड यार्डमधला आमचा जुना सहकारी लेस्ट्रेड आत आला. काहीतरी भयंकर घडलं आहे हे त्याच्या चेहऱ्यावर पसरलेली प्रेतकळा पाहून मी ओळखलं. काहीही न बोलता त्याने आमच्याशी हस्तांदोलन केलं. मायक्रॉफ्टने कसाबसा ओव्हरकोट काढला आणि एका खुर्चीत बसकण मारली.
"फारच वैतागवाणा प्रकार आहे हा शेरलॉक. मला माझ्या दिनचर्येत कोणत्याही कारणास्तव बदल करायला आवडत नाही पण परिस्थिती अशी आहे की माझ्याकडे दुसरा काही पर्यायच नाही. सयामची सध्याची अवस्था अशी आहे की मी ऑफिसमधून बाहेर पडणं परवडण्यासारखं नाही. पण हे संकट तसं मोठंच आहे. पंतप्रधानांना इतकं चिंताग्रस्त झालेलं मी आजवर पाहिलेलं नाही. तू या केसबद्दल वाचलंच असशील ना?"
"आत्ता आम्ही तेच करत होतो. ती तांत्रिक कागदपत्र कशाबद्दल होती?"
"हम्म तिथंच खरी मेख आहे. अजून ही गोष्ट बाहेर फुटलेली नाही नाहीतर प्रेसवाले आम्हाला सोलून काढतील. त्या माणसाच्या खिशात सापडलेले कागद म्हणजे ब्रूस-पार्टिंग्टन पाणबुडीचे प्लॅन्स आहेत."
मायक्रॉफ्ट खूपच शांतपणे हे सगळं बोलला पण त्यातूनही या प्रकरणाचं गांभीर्य अधोरेखित होत होतं. मी आणि होम्स पुढे ऐकण्यासाठी सरसावून त्याच्याकडे बघत होतो.
"ब्रूस पार्टिंग्टनबद्दल तुम्ही ऐकलं असेलच. ही गोष्ट सर्वश्रुतच आहे."
"मी फक्त हे नाव ऐकलंय..."
"तिचं महत्त्व वादातीत आहे. ब्रिटिश सरकारच्या गोपनीय गोष्टींपैकी हे सर्वात मूल्यवान आणि इतर देशांची झोप उडवणारं असं गुपित आहे. या पाणबुडीच्या आसपासच्या कित्येक मैल परिसरात कोणत्याही प्रकारची नाविक हालचाल अशक्य आहे. सुमारे दोन वर्षांपूर्वी एस्टिमेट्स तर्फे अतिशय मोठी रक्कम चारून या संशोधनाचे सर्वाधिकार मिळवण्यात आलेले आहेत. त्यानंतर ही गोष्ट गुप्त ठेवण्यासाठी सर्व प्रकारचे प्रयत्न केले गेले आहेत. या पाणबुडीची रचना अतिशय गुंतागुंतीची आहे . तिच्या सुट्या भागांमधे सुमारे तीस वेगवेगळे पेटंटेड भाग आहेत. या सगळ्याम्ची माहिती आणि कागदपत्र आम्ही त्या शस्त्रागाराशेजारच्या एका गुप्त तिजोरीत ठेवलेली होती. या तिजोरीची दारं आणि खिडक्या चोर आणि घुसखोरांना शिरकाव करता येणार नाही अशा प्रकारे घडवलेली आहेत. कुठल्याही परिस्थितीत ते प्लॅन्स त्या तिजोरीतून बाहेर काढायला सक्त मनाई आहे. नौदलाच्या मुख्य रचनाकाराला जरी ती कागदपत्र बघायची असली तरीही त्याला ती वूलविच शस्त्रागारात जाऊन तिथल्या अधिकाऱ्यांच्या पूर्वपरवानगीने बघावी लागतात. एवढं सगळं असतानाही एका दुय्यम कारकुनाच्या मृतदेहाच्या खिशात लंडनच्या भर मध्यवस्तीत ती कागदपत्र सापडावीत ही गोष्ट कितीतरी धक्कादायक आहे."
"पण तुम्हाला ती परत मिळाली ना?"
"नाही ना शेरलॉक! तीच तर सगळ्यात दु:खाची गोष्ट आहे. वूलविचमधून एकूण १० पानं गायब झाली होती. त्यातली सात पानं कडोगन वेस्टच्या खिशात सापडली. उरलेली तीन पानं सर्वात जास्त मूल्यवान आणि महत्त्वाची होती. त्यांचा काहीच पत्ता लागत नाहीये.
शेरलॉक, तुला हातातली सगळी कामं सोडून यात लक्ष घालायला हवं. तुझे नेहेमीचे पोलिस - कोर्टातले खेळ काही वेळ सोडून दे. कडोगन वेस्टने ते कागद कशासाठी घेतले? उरलेले तीन कागद कुठे आहेत? त्याचा मृत्यू कशामुळे झाला? त्याचा मृतदेह त्या ठिकाणी कसा आला? आणि हा झालेला प्रकार कसा काय निस्तरायचा? या सगळ्या प्रश्नांची उत्तरं दिलीस तर तू खूप मोठी देशसेवा केलीस असं म्हणता येईल."
"मायक्रॉफ्ट, तू स्वतःच का नाही सोडवत हे प्रकरण? जे मला दिसतं ते तुलाही दिसतंच की!"
"खरं आहे. पण इथे प्रश्न आहे तो तपशिलांचा. मला यातल्या सगळ्या दुव्यांबद्दल तपशीलवार माहिती दे आणि मी खुर्चीत बसल्याबसल्या तुला सगळं उलगडून दाखवतो. पण माहिती मिळवण्यासाठी धावपळ करा, रेल्वे शिपायांची उलटतपासणी घ्या, जमिनीवर पालथं पडून भिंगातून तपासणी करा, हे मला जमण्यातलं नाही. जर हे कोणी करू शकत असेल तर तो तूच आहेस. ऑनर्स लिस्टच्या पुढच्या अंकात आपलं नाव पाहण्याचं तुझं स्वप्न असेल तर..."
"गुंता सोडवताना मिळणाऱ्या आनंदासाठीच फक्त मी तो सोडवतो . आणि हे प्रकरण निश्चितच रंजक आहे. मला काही गोष्टींबद्दल अजून माहिती हवी आहे."
"तुला उपयोगी पडेल अशी माहिती आणि काही महत्त्वाचे पत्ते मी या कागदावर लिहून ठेवलेत. या कागदपत्रांच्या संरक्षणाची जबाबदारी सुप्रसिद्ध शास्त्रज्ञ मि. जेम्स वॉल्टर्स यांच्यावर आहे. त्यांच्या पदव्या आणि बिरुदावळ्यांची यादी न संपणारी आहे. सरकारी नोकरीत त्यांची हयात गेली आहे. अतिशय सभ्य, कमालीचे लोकप्रिय आणि मुख्य म्हणजे ज्यांची राष्ट्रभक्ती वादातीत आहे असं त्यांच व्यक्तिमत्त्व आहे. ज्या दोन लोकांकडे तिजोरीची किल्ली असते त्यांपैकी ते एक आहेत.
तुला हेही सांगून ठेवतो, की सोमवारी दिवसभर ते कगद सुरक्षितपणे त्या तिजोरीतच होते. सोमवारी दुपारी तीन वाजता सर जेम्स ती किल्ली आपल्या बरोबर घेऊन लंडन शहराच्या बाहेर गेले. जेंव्हा हा सगळा प्रकार घडला त्या दिवशीची संध्याकाळभर ते ऍडमिरल सिन्क्लेअर यांच्या घरी बर्क्ले स्क्वेअरला होते ."
"ही गोष्ट सिद्ध झाली आहे?"
"हो. त्यांचे भाऊ कर्नल व्हॅलेंटाईन वॉल्टर यांनी त्यांच्या वूलविच मधून जाण्याला दुजोरा दिला आहे आणि ऍडमिरल सिन्क्लेअर यांनी त्यांच्या लंडनमधे येण्याला पुष्टी दिली आहे. त्यामुळे ते या प्रकरणातल्या प्रमुख संशयितांमधे मोडत नाहीत."
"ज्याच्याकडे किल्ली होती त्या दुसऱ्या माणसाचं नाव काय?"
"मि. सिडनी जॉन्सन. ते वरिष्ठ कारकून आणि ड्राफ्ट्समन आहेत. ते चाळीस वर्षांचे आहेत. त्यांचं लग्न झालेलं आहे आणि त्यांना पाच मुलं आहेत. ते खूप शांत स्वभावाचे आहेत आणि अबोल आहेत. पण आजवरचं त्यांचं रेकॉर्ड अतिशय उत्कृष्ठ आहे. ते अतिशय मेहनती आहेत आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांचं त्यांच्याबद्दल अतिशय चांगलं मत आहे. त्यांच्या जबाबाप्रमाणे ते सोमवारी संध्याकाळी पूर्णवेळ घरीच होते. या गोष्टीची शहानिशा करण्यासाठी फक्त त्यांच्या पत्नीचाच जबाब उपलब्ध आहे. त्यांच्या म्हणण्याप्रमाणे ती किल्ली त्यांच्या घड्याळाच्या साखळीला अडकवलेली आहे आणि ती तिथून कधीच हाललेली नाही."
" मला कडोगन वेस्टबद्दल माहिती सांग."

--अदिती
(तळटीप १: मायक्रॉफ्ट हा शेरलॉक होम्सचा मोठा भाऊ. खरं म्हणजे शेरलॉक होम्सपेक्षाही जास्त चांगली निरीक्षणशक्ती आणि तर्कबुद्धी त्याच्यापाशी आहे असं स्वतः होम्सचंच मत आहे. पण अंगभूत आळशीपणामुळे आपण तिचा वापर करण्याचं टाळतो असं मायक्रॉफ्टचं म्हणणं आहे...मायक्रॉफ्ट याआधी ग्रीक व्यापाऱ्याच्या गोष्टीत आणि शेवटच्या सामन्यात वाचकांना भेटला आहे.
--अदिती)

ब्रूस पार्टिंग्टन प्लॅन्स(२)

2010-06-29T23:34:00.001+05:30

"तो गेली दहा वर्षं या खात्यात काम करतो आहे. तो गरम डोक्याचा आणि मागचापुढचा विचार न करता कृती करणारा पण एक सरळमार्गी आणि निष्ठावंत माणूस म्हणून प्रसिद्ध आहे त्याच्याविरुद्ध आपल्याकडे काहीच पुरावा नाही. तो सिडनी जॉन्सन यांच्या खालोखालच्या हुद्द्यावर होता आणि त्याच्या कामाचं स्वरूप असं होतं की त्याचा त्या कागदपत्रांशी रोज संबंध येत असे. इतर कोणालाही त्या कागदपत्रांना हात लावायची परवानगी नव्हती."
"त्या दिवशी संध्याकाळी त्या प्लॅन्स असलेल्या तिजोरीला कुलूप कोणी लावलं?"
"मि. सिडनी जॉन्सन यांनी"
"अर्थात ते प्लॅन्स तिथून कोणी चोरले हे तर उघड आहे कारण ते प्लॅन्स दुय्यम कारकुनाच्या हुद्द्यावर काम करणाऱ्या कडोगन वेस्टच्या मृतदेहाच्या खिशात सापडले . मी म्हणतो ते बरोबर वाटतंय ना?"
"बरोबर वाटतंय, पण तरीही अनेक प्रश्नांची उत्तरं मिळतच नाहीत. मुळात त्याने ते कशासाठी चोरले असतील?"
"ते अतिशय मौल्यवान होते. हो ना?"
"त्यांच्या बळावर तो एका दिवसात हजारो पौंड्स अगदी सहज मिळवू शकला असता."
"ती कागदपत्र लंडनला नेण्यामागे ती विकण्याचा उद्देश सोडून इतर कुठलं कारण असू शकेल असं तुला वाटतंय का?"
"नाही."
"मग आपण असं धरून चालू की कडोगन वेस्टनेच ती कागदपत्र चोरली. आता असं करण्यासाठी त्याला हवी होती दुसरी किल्ली."
"किल्ली नाही किल्ल्या. कारण त्याला त्या इमारतीचं कुलूप उघडून तिजोरीपर्यंत पोचायचं होतं."
"ठीक आहे. त्याच्याकडे बऱ्याच किल्ल्या होत्या आणि त्यांच्या मदतीने त्याने ती कागदपत्रं तिजोरीतून बाहेर काढली आणि ती विकण्याच्या उद्देशाने तो ती लंडनला घेऊन गेला. अर्थात त्यांची प्रत काढून मूळ कागदपत्र हरवली आहेत हे कोणाच्या लक्षात येण्याच्या आत सकाळी तो ती परत आणून ठेवणार होता. पण त्याआधीच लंडनमधे त्याचा अंत झाला. "
"पण कसा?"
"आपण असं समजू या की तो वूलविचला परत येत असताना त्याचा खून करण्यात आला आणि त्याला डब्यातून बाहेर फेकण्यात आलं"
"त्याचा मृतदेह अल्डगेटला सापडला. अल्डगेट लंडन ब्रिजच्या बरंच पुढे आहे आणि तो जर वूलविचला परत येत असेल तर त्याला लंडन ब्रिज वरूनच यावं लागेल."
"तो लंडन ब्रिजवरून पुढे का आला याची अनेक कारणं असू शकतात. कदाचित त्या डब्यात असलेला एखादा माणूस आणि तो यांच्यामधे एखाद्या विषयावरून जोरदार चर्चा सुरू असेल. नंतर चर्चेचं रूपांतर भांडणात झालं असेल आणि त्यामुळेच त्याला प्राणाला मुकावं लागलं असेल. कदाचित डब्यातून बाहेर पडण्याच्या प्रयत्नात तो खाली पडला असेल आणि त्या दुसऱ्या व्यक्तीने दरवाजा लावून घेतला असेल. त्या दिवशी बाहेर प्रचंड धुकं होतं त्यामुळे अंधारात कोणाला काही कळलं पण नसेल."
"सद्यपरिस्थितीत याहून चांगला तर्क करणं शक्य नाही शेरलॉक. पण जरा विचार कर तू किती मुद्दे तसेच सोडून दिले आहेस. सध्या आपण काही काळासाठी असं मानू की कडोगन वेस्टने ती कागदपत्र लंडनमधे आणून पोचवण्याचं कबूल केलं होतं. मग त्याची आणि त्या परकीय हेराची भेटीची वेळ. ठरलेली असणार आणि तसं असेल तर संध्याकाळचा वेळ त्याने मोकळा ठेवला असता. पण त्याने नाटकाची दोन तिकिटं काढली, आपल्या होणाऱ्या बायकोला घेऊन तो अर्ध्या वाटेपर्यंत गेला आणि अचानक दिसेनासा झाला."
"लोकांची दिशाभूल करण्यासाठी असणार ते..." लेस्ट्रेड ओरडला. आत्तापर्यंतचं सगळं बोलणं तो अधीरेपणाने ऐकत होता.
"एक म्हणजे म्हणजे दिशाभूल करण्याची ही फारच विचित्र पद्धत आहे आणि दुसरी गोष्ट म्हणजे जरी आपण असं समजलो की लंडनला जाऊन तो त्या व्यक्तीला भेटला आणि सकाळी चोरी उघडकीला यायच्या आत ती कागदपत्र परत आणून ठेवणं त्याला भाग आहे. त्यानी दहा पानं नेली होती. त्यातली सातच त्याच्या खिशात सापडली. मग त्या उरलेल्या तीन पानांचं काय झालं? तो ती अशी नुसतीच सोडू शकत नव्हता. शिवाय या व्यवहारात त्याला खूप मोठं घबाड मिळालं असणार. ते कुठे आहे? त्याच्या खिशात तर अशी काही रक्कम सापडली नाही."
"काय झालं असेल हे उघड आहे." लेस्ट्रेड म्हणाला. "तो कागदपत्रं घेऊन लंडनला त्या माणसाला भेटला. त्याला काय मोबदला मिळावा यावरून त्यांच्यात वाद झाला. सौदा न पटल्यामुळे तो परत फिरला. पण त्या हेराने त्याचा पाठलाग करून त्याला ठार मारलं आणि त्या प्लॅनमधली तीन महत्त्वाची पानं घेऊन तो पसार झाला. या तर्काने तुमच्या सगळ्या प्रश्नांची उत्तरं मिळतात ना?"
"पण मग त्याच्याकडे तिकीट का नव्हतं?"
"तो ज्या स्टेशनवर गाडीत चढला ते त्या हेराच्या घरापासून सगळ्यात जवळ असणार. म्हणून त्या हेराने ते नष्ट करून टाकलं."
"क्या बात है लेस्ट्रेड! फारच छान! तुझ्या बोलण्यात दम आहे. पण जर तुझं म्हणणं खरं आहे असं मानलं तर आपण अशा बिंदूला येऊन पोहोचतो की जिथून पुढे जायला वाटच नाही. असं बघ, आपला फितूर ठार झाला आहे आणि त्या ब्रूस पार्टिन्ग्टन पाणबुडीच्या प्लॅन्सपैकी महत्त्वाचा भाग यापूर्वीच देशाबाहेर गेलेला आहे. अशा परिस्थितीत आपण काय करू शकतो?"
"कृती कर. शेरलॉक, ही कृती करायची वेळ अहे. " मायक्रॉफ्ट ताडकन उठून उभा राहिला. "माझं मन मला सांगतंय की हा तर्क साफ चुकीचा आहे. तुला एक देणगी मिळालेली आहे. तिचा वापर कर. जिथे ही घटना घडली तिथे जा. लोकांशी बोल. तपास कर. एकही गोष्ट सोडू नकोस. एकही शक्यता बाजूला टाकू नकोस. आजवरच्या तुझ्या आयुष्यात तुझ्या देशाला वाचवायची याहून मोठी संधी तुला मिळालेली नाही."
"ठीकाय ठीकाय.." होम्सने खांदे उडवले आणि तो उभा राहिला.
"चल वॉटसन! आणि लेस्ट्रेड तू आम्हाला तास दोन तास वेळ देऊ शकशील का? आपण अल्ड्गेट स्टेशनपासून सुरुवात करू.
बराय मायक्रॉफ्ट, निघतो आम्ही. मी तुला संध्याकाळपर्यंत काय होतंय ते कळवीनच पण फार अपेक्षा ठेवून बसू नकोस..."
तासाभरानंतर मी, लेस्ट्रेड आणि होम्स अल्ड्गेट स्टेशनच्या थोडंसं अलिकडे, बोगद्याच्या तोंडाशी, जिथून भुयारी रेल्वेमार्ग बोगद्यातून बाहेर पडतो तिथे उभे होतो. तिथे एक अतिशय सभ्य, लाल तोंडाचे आजोबा उभे होते. ते रेल्वे कंपनीत कर्मचारी आहेत असं कळलं.
रुळांपासून अंदाजे तीन फूट अंतरावरच्या एका जागेकडे बोट करीत आजोबा म्हणाले " त्या माणसाचं प्रेत या ठिकाणी सापडलं. ते वरून खाली टाकलं असणं शक्य नाही कारण याच्या आजूबाजूला मोकळ्या भिंती आहेत. हे प्रेत गाडीतूनच आलं आणि आपण असा अंदाज बांधू शकतो की सोमवारी मध्यरात्रीच्या गाडीतून ते आलं असणार."
"गाडीचे डबे तपासलेत का? कुठे काही झटापटीची खूण वगैरे मिळाली का?"
"तशा काही खुणा मिळलेल्या नाहीत आणि त्याच्याकडे तिकीटही सापडलेलं नाहीं."
"एखाद्या डब्याचं दार चुकून उघडं राहिलं होतं का?"
"नाही"
"आज सकाळी आम्हाला काही नवीन गोष्टी कळल्या आहेत."लेस्ट्रेड म्हणाला. "सोमवारी रात्री ११:४० च्या साध्या गाडीतून जात असलेल्या एका प्रवाश्याने आज आम्हाला येऊन सांगितलं की अल्ड्गेट स्टेशनच्या जरा आधी त्याने एखादी जड वस्तू जमिनीवर पडल्यावर होईल तसा धप्प आवाज ऐकला. पण धुकं इतकं दाट होतं की त्याला काहीच दिसलं नाही. म्हणून यापूर्वी त्याने याबाबतीत काही सांगितलं नाही. काय झालं मि. होम्स?"
रेल्बेचे रूळ एक बाकदार वळण घेऊन बोगद्यातून बाहेर येत होते. त्या वळणाकडे होम्स एकटक पहात होता. त्याच्या मुद्रेवर उत्सुकतेचं आणि एकाग्रतेचं मिश्रण दिसत होतं. अल्ड्गेट हे एक जंक्शन आहे. त्यामुळे तिथे मोठ्या संख्येने रुळांचे सांधे होते. त्या सांध्यांकडे त्याची नजर रोखली गेली होती. त्याने ओठ आवळले होते. त्याचा संपूर्ण चेहरा अचानक जिवंत वाटायला लागला होता. त्याच्या नाकपुड्या थरथरत होत्या आणि कपळाला त्याच चिरपरिचित आठ्या पडल्या होत्या.
"सांधे! सांधे..." तो स्वतःशीच पुटपुटला.
"त्यांचं काय? काय सुचवायचंय तुम्हाला?"
"माझ्या अंदाजाप्रमाणे या मार्गावर असे सांधे बरेच कमी असतील."
"हो. फार नाहीत."
"शिवाय इथे एक वळणही आहे. सांधे आणि वळण... अरे! असं कसं होऊ शकेल?"
"काय झालं मि. होम्स? तुम्हाला काही क्लू मिळाला का?"
"फक्त कल्पना आहे. तशी सूचक आहे. पण हे मान्य करायलाच हवं की ही केस फारच रोचक होत चालली आहे. अशा प्रकारची ही एकमेव केस असावी. आणि तरीही... का नाही? या रुळांवर कुठे रक्ताच्या खुणा दिसत नाहीयेत."
"तिथे रक्ताचा एकही डाग नाही."
"पण तो आवाज बऱ्यापैकी मोठा होता. खरंय ना?"
"त्याची हाडं मोडली आहेत. पण बाहेरून दिसेल अशी एकही जखम नाही त्याच्या अंगावर. "
"आणि तरीही रक्त वाहिलं असणार. तशी अपेक्षा करणं निश्चितच चुकीचं ठरणार नाही. तो आवाज ऐकणारा माणूस ज्या गाडीत होता त्या गाडीची मला तपासणी करायची आहे. हे जमू शकेल का?"
"नाही. त्या गाडीचे डबे कधीच वेगळे केले गेले आहेत. एव्हाना ते वेगवेगळ्या गाड्यांना जोडले पण गेले असतील."
"मि. होम्स, प्रत्येक डब्याची कसून तपासणी झाली आहे याबद्दल तुम्ही खात्री बाळगा. मी स्वतःच त्यात लक्ष घातलं होतं." लेस्ट्रेड म्हणाला.
माझ्या प्रिय मित्रामधला एक विशेष दोष म्हणजे आणीबाणीच्या वेळी त्याच्यासमोर कोणी मूर्खासारखं वागलं की त्याला स्वतःवर ताबा ठेवणं कठीण जात असे.
"हरकत नाही." तोंड फिरवत तो म्हणाला. "मला डब्यांची तपासणी करायची नव्हती.. वॉटसन, आपलं इथलं काम झालेलं आहे. मि. लेस्ट्रेड आम्ही तुमचा अधिक वेळ घेणार नाही. आता आम्हाला वूलविचला जायला हवं."
लंडन ब्रिजवर पोचल्यावर त्याने त्याच्या भावाला एक तार केली. ती पाठवण्यासाठी तिचा मसुदा लिहिलेला कागद त्याने माझ्याकडे सरकवला. यात असं लिहिलेलं होतं,

' अंधारात एक किरण दिसतो आहे पण तो खोटाही ठरू शकेल. बरं, संध्याकाळी एका माणसाकरवी लंडनमधे असलेल्या आणि तुला माहीत असलेल्या सर्व परकीय गुप्तहेरांची आणि आंतरराष्ट्रीय हेरांची एक यादी नावपत्त्यांसहित बेकर स्ट्रीटवर पाठव आणि त्याला मी येईपर्यंत वाट पहायला सांग.
-- शेरलॉक'

आम्ही वूलविचला जाणाऱ्या गाडीत बसल्यावर तो मला म्हणाला," ही यादी बरीच उपयुक्त ठरणार आहे. एका अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण केसकडे आपलं लक्ष वेधून घेतल्याबद्दल मायक्रॉफ्टदादाचे आभारच मानायला हवेत."
त्याच्या चेहऱ्यावर उत्सुकता आणि एकाग्रतेचं तेच मिश्रण होतं. तो इतका तयारीत दिसत होता की कुठल्यातरी नवीन आणि मेंदूला खुराक ठरणाऱ्या कल्पनेने त्याला आपली चुणूक दाखवली होती याबद्दल माझी अगदी खात्रीच झाली. एखादा फॉक्सहाऊंड जसा कान पाडून, उगाचच शेपूट इकडेतिकडे नाचवत निवांतपणे बसलेला असताना, अचानक त्याचे डोळे चमकायला लागतात, स्नायू ताणले जातात आणि अखेरीस तो आपल्या छातीइतका उंच असलेला मागही जसा अचूक पकडतो त्याचीच आठवण होम्सकडे पाहताना मला झाली. आज सकाळी धुकंभरल्या खोलीत, आळशीपणे, रडका सूर काढत, करड्या रंगाच्या गाऊनमधे, आरामखुर्चीत लोळणाऱ्या त्या माणासात आणि आत्ताच्या होम्समधे हा एवढा फरक होता.
"या केसमधे दम आहे. चांगलाच दम आहे. आत्तापर्यंत हे माझ्या लक्षात न येण्याइतका मी मूर्ख कसा?"
"मला तर हे सगळं अजूनही तितकंच अगम्य आहे."
"या प्रकरणाचा शेवट काय आहे याबद्दल मीही तुझ्याइतकाच अंधारात आहे पण मला एक धागा मिळाला आहे. जो आपल्या उपयोगी पडू शकतो. त्या माणसाचा मृत्यू दुसरीकडे झाला आणि त्याचं प्रेत त्या डब्याच्या टपावर होतं."
"टपावर?"
"कल्पना सुरेख आहे ना! पण जरा विचार करून बघ. वळण आणि त्यानंतर लगेच आलेला सांधा पार करण्यासाठी गाडी जिथे नागमोडी जाते तिथेच ते प्रेत सापडावं? टपावर ठेवलेली वस्तू याच टप्प्यावर एकदम खाली पडेल ना? सांध्याची वळणं गाडीच्या आत असलेल्या वस्तूंना काही करणार नाहीत. तसं जर नसेल तर हा मोठा विचित्र योगायोग म्हणायला हवा. आता ही गोष्ट लक्षात घे की तिथे एकही रक्ताचा डाग नव्हता. जर ते रक्त आधीच दुसरीकडे वाहून गेलं असेल तर इथे रक्ताचे डाग पडणार नाहीत. या सगळ्या गोष्टी एकत्र केल्या तर एक मोठी गोष्ट हाती लागू शकेल."
"आणि तिकिटाचाही उलगडा होईल.." मी ओरडलो.
"अगदी बरोबर. तिकिट नसण्याचं कारण देणं अवघड होतं. पण या तर्काने त्याचंही समाधानकारक उत्तर मिळतंय. "
"पण एवढं सगळं होऊनही त्याच्या मृत्यूमागचं रहस्य सोडवण्याच्या बाबतीत आपण काहीच प्रगती केलेली नाही. हा गुंता सुटायच्या ऐवजी आणखी गुंतत चाललाय."
"शक्य आहे. शक्य आहे..." असं म्हणून तो विचार समाधीत गुंग झाला. ही समाधी आमची मंदगतीने जाणारी गाडी अखेरीस वूलविच स्टेशनमधे उभी राहीपर्यंत कायम राहिली. वूलविचला उतरल्यावर त्याने एका टॅक्सीला हात केला. खिशातून मायक्रॉफ्टने दिलेला कागद बाहेर काढला.

--अदिती

ब्रूस पार्टिंग्टन प्लॅन्स(३)

2010-06-29T23:21:00.001+05:30

"या दुपारच्या वेळात आपल्याला काही लोकांना भेटायचं आहे आणि त्यातला पहिला मान आपण सर जेम्स वॉल्टरना द्यायला हवा."
थेम्स नदीच्या अगदी काठावर असलेल्या एका पांढऱ्याशुभ्र आणि सुंदर हिरवळींनी नटलेल्या प्रचंड मोठ्या वाड्यात सर जेम्स यांचं निवासस्थान होतं. आम्ही तिथे पोचलो तोवर धुकं निवळायला लागलं होतं आणि एक जीव नसलेला फिकट सूर्यप्रकाश पसरायला लागला होता. आम्ही घंटा वाजवली. एका बटलरने दार उघडलं.
"सर जेम्स, सर?" दुःखी चेहऱ्याने तो म्हणाला," आज पहाटे सर जेम्स वारले .."
"देवा रे!" होम्सला आश्चर्याचा धक्का बसला. "कसे काय गेले ते?"
"तुम्ही आत येऊन त्यांच्या बंधूंची, कर्नल व्हॅलेंटाईन यांची भेट का घेत नाही?"
"बरोबर आहे. आम्हाला त्यांची भेट घ्यायला हवी."
त्याने आम्हाला एका मंद प्रकाश असलेल्या बैठकीच्या खोलीत नेले. काही क्षणातच आमची आणि कर्नल व्हॅलेंटाईन यांची भेट झाली. ते साधारण पन्नाशीचे, उंच, देखणे होते. त्यांनी लहनशी दाढी राखलेली होती. त्यांचे तारवटलेले डोळे, लालबुंद गाल आणि विस्कटलेले केस यांच्यावरून त्यांच्यावर अचानक केवढा आघात झाला होता याची कल्पना येत होती. त्यांना नीटपणे बोलताही येत नव्हतं.
"हे प्रकरण फारच बदनामीकारक आहे. माझे बंधू सर जेम्स त्यांच्या कीर्तीला अतिशय जपत असत. हा धक्का त्यांना सहन झाला नाही. त्यांना त्यांच्या खात्याच्या कार्यक्षमतेबद्दल अतिशय अभिमान होता. .."
"ही गुंतागुंत सोडवायला त्यांनी आम्हाला मदत केली असती अशी मला फार आशा होती."
"मी सांगतो तुम्हाला... त्यांनाही हे तितकंच अतर्क्य होतं जितकं तुम्हाला आणि मला. त्यांना माहीत असलेल्या सगळ्या गोष्टी त्यांनी यापूर्वीच पोलिसांना सांगितल्या होत्या. त्यांचं असं मत होतं की कडोगन वेस्ट हाच खरा गुन्हेगार आहे. पण याहून जास्त काही तेही सांगू शकले नाहीत."
"तुम्ही या प्रकरणाबाबत अधिक तपशीलाने काही सांगू शकाल का?"
"जे काही माझ्या वाचनात आलंय किंवा कानावर पडलंय ते सोडल्यास मला याबाबतीत काहीही माहीत नाही. आणि मि. होम्स मी तुमच्याशी उद्धटपणाने वागतो आहे असं कृपा करून समजू नका पण सध्याची परिस्थिती लक्षात घेऊन तुम्ही ही भेट आवरती घ्याल तर बरं होईल अशी माझी तुम्हाला विनंती आहे."
आम्ही पुन्हा टॅक्सीत बसल्यावर होम्स मला म्हणाला," हा धक्का खरंच अनपेक्षित होता. त्यांना निसर्गतः मृत्यू आला की त्यांनी आत्महत्या केली कोण जाणे. जर त्यांनी आत्महत्या केली असेल तर कर्तव्यात कसूर केल्यामुळे त्यांचं मन त्यांना खाऊ लागलं म्हणून केली असेल का? सध्या तरी हा प्रश्न आपण येणाऱ्या काळावर सोपवू आणि कडोगन वेस्टकडे मोर्चा वळवू."
कडोगन वेस्टचं घर गावाबाहेर, लहानसं पण नीटनेटकं होतं. तिथे त्याच्या वृद्ध आणि शोकमग्न आईची आणि आमची भेट झाली. अचानक कोसळलेल्या या प्रसंगामुळे तिला इतका धक्का बसला होता की ती आम्हाला काहीच सांगू शकली नाही. पण तिला मदत करायला एक फिकट चेहऱ्याची तरूण मुलगी आली होती. तिने आपली ओळख मिस व्हायोलेट वेस्टबरी अशी करून दिली. ती कडोगनची होणारी बायको होती. त्या रात्री त्याला शेवटचं जिवंतपणी तिनेच पाहिलं होतं.
"मि. होम्स, मी तुम्हाला कशाचाच अर्थ सांगू शकणार नाही. त्या रात्रीपासून माझ्या डोळ्याला डोळा लागलेला नाही. या झाल्या प्रकाराचा अर्थ लावण्याचा मी सतत प्रयत्न करते आहे. दिवसरात्र तेवढ्या एकाच विषयाचा भुंगा माझ्या डोक्याला सतत लागलेला आहे. त्याच्याकडे विश्वासाने सोपवलेली कागदपत्रं अशी सौदा करण्यासाठी कोणाच्या हातात देण्यापूर्वी त्याने आपला हात तोडून टाकला असता. हा सगळा प्रकारच निरर्थक आणि अशक्य कोटीतला आहे."
"पण मिस व्हायोलेट, आपल्या हातात असलेल्या पुराव्यांचं काय?"
"खरं आहे. मी ते खोडू शकणार नाही."
"त्याला पैशांची काही अडचण वगरे होती का?"
"नाही. आजिबात नाही. त्याच्या गरजा अगदी साध्या होत्या आणि त्याच्या पगारात त्याचं अगदी छान भागत असे. त्याने काहीशे पौंड्स साठवले होते आणि नवीन वर्षाच्या सुरुवातीला आम्ही लग्न करणार होतो."
"त्याची कधी मानसिक चलबिचल वगरे झाल्याचं तुमच्या पाहण्यात आलं होतं का? कृपा करून मला खरी खरी माहिती द्या मिस व्हायोलेट..."
माझ्या मित्राची नजर करडी होती. तिच्या वागण्यातला बदल त्याने अचूक टिपला. तिचा चेहरा आरक्त झाला होता आणि ती संभ्रमात पडली होती.
"होय." अखेरीस ती म्हणाली. "त्याच्या मनात काहीतरी होतं असं मलाही वाटलं होतं..."
"कधीपासून?"
"गेला आठवडाभर तो सतत कसल्यातरी विचारात असायचा. मी त्याला त्याबद्दल विचारलं तेंव्हा तो म्हणाला की त्याच्या ऑफिसमधे काहीतरी झालंय. तो म्हणाला होता की इतक्या लौकर मी तुलाही त्याबद्दल काही सांगू शकत नाही. यापेक्षा जास्त काही मला समजू शकलं नाही"
होम्सचा चेहरा चिंताग्रस्त दिसायला लागला.
"पुढे बोला मिस वेस्टबरी, जरी तुम्हाला अशी भिती वाटली की तुम्ही त्याच्याविरुद्ध बोलताय तरीही तुम्ही बोला. आपल्याला माहीत नाही यातून काय निघेल ते.."
"खरं आहे. पण यापेक्षा जास्त सांगण्यासारखं असं माझ्याकडे काही नाही. एक-दोनदा मला असं वाटलं की तो मला ती गोष्ट सांगून टाकायच्या विचारात होता. एक दिवस संध्याकाळी तो मला त्या गुप्त गोष्टीचं महत्त्व सांगत होता. तो असंही म्हणाल्याचं मला आठवतंय की परकीय हेर ती गुप्त गोष्ट मिळवण्यासाठी खूप मोठी रक्कम द्यायला तयार होतील.
होम्सचा चेहरा आणखी गंभीर झाला.
"अजून काही?"
"तो म्हणाला, या बाबतीत आपण बऱ्याच ढिलाईने वागतो आहोत. ज्यामुळे फितुराला त्या प्लॅन्सपर्यंत पोहोचणं फारसं अवघड जाणार नाहीये."
"तो हे म्हणाला ही गोष्ट अलिकडली आहे?"
"हो अगदी अलिकडली"
"आता त्या दिवशी सांध्याकाळी नक्की काय काय झालं ते सांगा."
"त्या दिवशी संध्याकाळी आम्हाला नाटकाला जायचं होतं. धुकं इतकं दाट होतं की टॅक्सीचा काही उपयोग होण्यासारखा नव्हता. आम्ही चालतच निघालो. जाताना आम्ही त्याच्या ऑफिसच्या जवळ आलो. अचानक तो पळत सुटला आणि धुक्यात दिसेनासा झाला."
"काहीही न बोलता?"
"त्याने एक आश्चर्याचा उद्गार काढला पण तेवढाच. मी त्याची वाट बघितली पण तो परत आलाच नाही. मग मी चालत घरी आले. दुसऱ्या दिवशी सकाळी ऑफिस उघडल्यावर ते त्याच्याबद्दल चौकशी करायला आले. बारा वाजता ती भयंकर बातमी आली. मि. होम्स तुम्ही त्याला या बदनामीतून वाचवा हो.. त्याच्या दृष्टीने त्याची प्रतिष्ठा म्हणजे सर्वस्व होतं."
होम्सने दुःखाने मान हववली.
"चल वॉटसन, आपलं लक्ष्य दुसरीकडे आहे. आता आपल्याला ते प्लॅन्स जिथून चोरीला गेले त्या ऑफिसमधे शोध घ्यायला हवा."
"या माणसाची परिस्थिती मुळातच अवघड होती. या माहितीने ती आणखी अवघड करून ठेवली आहे." टॅक्सी सुरू झाल्यावर तो म्हणाला."त्याचं लग्न जवळ आलं होतं. त्याला पैशांची गरज तर असणारच. त्यामुळे ही गोष्ट गुन्हा करण्यामागचा उद्देश ठरते. ज्या अर्थी तो याबद्दल त्याच्या होणाऱ्या बायकोशी बोलला त्या अर्थी ही कल्पना त्याच्या डोक्यात होती. आणि तिला तो यात सहय्यक म्हणूनही घेणार असेल. ही गोष्ट खूप वाईट आहे."
"पण होम्स, चारित्र्य म्हणून काही गोष्ट असते ना? आणि शिवाय त्या मुलीला रस्त्यात तसंच सोडून एकाएकी तो चोरी करायला का पळाला?"
"बरोबर बोललास. या तर्काला अपवाद आहेतच पण त्यांची समाधानकारक उत्तरं मिळण्यासाठी लोकविलक्षण परिस्थिती गृहित धरावी लागते."
मि. सिडनी जोन्स त्यांच्या ऑफिसमधेच होते. माझ्या मित्राच्या लौकिकाला साजेशा अदबीने त्यांनी आमचं स्वागत केलं. ते बारकुडे होते आणि त्यांना चष्मा होता. ते मध्यमवयीन दिसत होते. त्यांचे गाल खोल गेले होते. त्यांचे हात थरथरत होते आणि त्यावरून त्यांच्यावर पडलेला जबरदस्त मानसिक ताण सहज कळून येत होता.
"हे सगळं फार वाईट आहे मि. होम्स. फार वाईट. तुम्हाला साहेबांच्या मृत्यूबद्दल समजलंच असेल ना?"
"आम्ही आत्ता तिथूनच येत आहोत."
"इथे सगळा गोंधळ झालाय. साहेब या जगात नाहीत. कडोगन वेस्ट मरण पावलाय.आमचे कागद चोरीला गेलेत. सोमवारी संध्याकाळी मी जेंव्हा ऑफिसला कुलूप लावलं तेंव्हा कोणत्याही सरकारी ऑफिसइतकंच हे ऑफिसही कार्यक्षम आणि कार्यरत होतं. आणि कडोगन वेस्टने असं काही करावं हे तर धक्कादायक आहे.... "
"एकूणात तोच खरा गुन्हेगार आहे याबद्दल तुमची खात्री आहे तर"
"मला तरी दुसरी काही शक्यता दिसत नाही. आणि तरीही या प्रकरणात माझा माझ्या स्वतःइतकाच त्याच्यावर विश्वास होता. "
"सोमवारी ऑफिस किती वाजता बंद झालं?"
"पाच वाजता"
"तुम्ही स्वतः ऑफिस बंद केलंत?"
"मी नेहमीच सगळ्यात शेवटी बाहेर पडतो."
"त्या वेळी ते प्लॅन्स कुठे होते?"
"तिजोरीत. मी स्वतःच ते तिथे ठेवले होते."
"या इमारतीला कोणी गुरखा आहे का?"
"आहे पण त्याला इतर विभागांकडेही लक्ष ठेवावं लागतं. तो एक माजी सैनिक आहे आणि अत्यंत विश्वासार्ह आहे. त्याला त्या संध्याकाळी वेगळं असं काहीच दिसलं नाही. अर्थात धुकंही खूप होतं म्हणा.."
"समजा ऑफिस सुटल्यानंतर कडोगन वेस्टला आत यायचं असतं तर त्या कागदांपर्यंत पोहोचण्यासाठी त्याला एकूण तीन किल्ल्यांची गरज पडली असती. बरोबर?"
"हो. एक बाहेरच्या दरवाज्याची, एक ऑफिसची आणि एक तिजोरीची"
"फक्त सर जेम्स वॉल्टर आणि तुम्ही , तुम्हा दोघांकडेच त्या किल्ल्या होत्या ना?"
"माझ्याकडे दोन्हीही दरवाज्यांच्या किल्ल्या नव्हत्या. फक्त तिजोरीच्या किल्ल्या होत्या."
"सर जेम्स यांचं वागणं नियमित होतं का?"
"हो असणार. माझ्या माहितीप्रमाणे त्या किल्ल्या ते नेहमीच एकत्र एकाच रिंगला अडकवून ठेवत असत. मी ती रिंग अनेकदा पाहिली आहे."
"आणि ती रिंग घेऊन ते लंडनला गेले होते?"
"ते तसं म्हणाले खरे."
"आणि तुमच्याजवळ असलेली किल्ली कायम तुमच्याकडेच होती?"
"हो."
"याचा अर्थ जर वेस्ट गुन्हेगार असेल तर त्याच्याकडे डुप्लिकेट किल्ल्या असणार. आणि तरीही त्याच्या मृतदेहाजवळ त्यातली एकही किल्ली सापडली नाही.अजून एक विचार करण्याजोगा मुद्दा म्हणजे जर या ऑफिसमधल्या एखाद्या कारकुनाला ते कागद विकायचे असते तर मूळ कागद विकायला नेण्याऐवजी, नेहमीच्या पद्धतीप्रमाणॆ इथेच त्यांची एक प्रत करून ती बाहेर नेणं जास्त सयुक्तिक ठरलं नसतं का?"
"त्यांची हुबेहूब प्रत काढायला खूपच सखोल तांत्रिक ज्ञानाची गरज आहे."
"पण सर जेम्स काय ,तुम्ही काय किंवा कडोगन वेस्ट काय तुमच्याकडे ते ज्ञान होतं."
"आमच्याकडे ते ज्ञान होतं यात काहीच शंका नाही. पण मि. होम्स कृपा करून मला याच्यात अडकवू नका. जर ते कागद कडोगन वेस्टकडे सापडले होते तर माझं नाव यात ओढण्यात काय हशील आहे?"
"हम्म. जर त्याला मूळ प्लॅन्स नेण्याऐवजी त्यांची प्रत करून ती नेता येणं शक्य होतं, आणि त्याने त्याचं कामही भागणार होतं तर त्याने मूळ कागदपत्रं नेऊन फारच मोठा धोका पत्करला असं म्हणायला हवं. आणि ही गोष्ट विशेष आहे"
"विशेष तर खरीच. पण त्याने ती केली."
"या प्रकरणाच्या जितक्या खोलात शिरावं तितक्या जास्त अतर्क्य गोष्टी पुढे येतायत. ती हरवलेली तीन पानं खूप महत्त्वाची होती ना?"
"हो."
"तुम्हाला असं म्हणायचंय का की फक्त त्या तीन पानांच्या आधाराने, बाकीची सात पानं हातात नसतानाही बूस पार्टिंग्टन पाणबुडी तयार करता येऊ शकेल?"
"मी ऍडमिरल ऑफिसमधे तसं कळवलं होतं. पण आज जेंव्हा मी ते नकाशे परत एकदा तपासून पाहिले तेंव्हा माझं मत बरंच डळमळीत झालं आहे. जे कागद परत आले त्यात पाणबुडीचा सेल्फ ऍडजस्टिंग स्लॉटचा डबल व्हाल्व्ह काढलेला आहे. त्याच्याशिवाय ती पाणबुडी तयार करणं शक्य नाही. पण ते लोक लौकरच त्या अडचणीवर मात करू शकतील."
"पण ते तीन हरवलेले नकाशे सगळ्यात जास्त महत्त्वाचे आहेत."
"प्रश्नच नाही."
"हम्म मला तुम्हाला इतर काही विचारायचं नाहीये. आता तुमची परवानगी असेल तर मी इथल्या आवारात एक फेरी मारून येईन म्हणतो."
त्याने काळजीपूर्वक तिजोरीच्या कुलुपाची तपासणी केली. नंतर त्याने दरवाज्याची पाहणी केली आणि सगळ्यात शेवटी खिडकीचं लोखंडी जाळीचं सरकतं दार नीट तपासून पाहिलं. जेंव्हा आम्ही बाहेरच्या हिरवळीवर गेलो तेंव्हा मात्र त्याची उत्सुकता बरीच जागृत झाली होती. खिडकीच्या बाहेरच्या बाजूला अगदी खेटून एक लॉरेलचं झाड होतं. त्याच्या बऱ्याचश्या फांद्या अलिकडेच कोणीतरी ओढल्या असाव्यात किंवा वाकवल्या असाव्यात तशा दिसत होत्या. त्याने त्या फांद्यांची एका मोठ्या भिंगातून बारकाईने तपासणी केली. नंतर जमिनीवरच्या काही विचित्र खुणांचीही तपासणी केली. नंतर त्याने मि. जोन्सना ती खिडकी लावून घ्यायला सांगितली आणि मला दाखवलं की ती जाळीची सरकती दारं साधारण मध्यावर एकमेकांमधे नीट बसत नव्हती. त्या भोकातून कोणालाही आत काय चाललंय हे व्यवस्थित बघता आलं असतं.
" या खुणा तीन दिवसांपूर्वीच्या आहेत त्यामुळे कितपत उपयोगी पडू शकतील याबद्दल शंकाच आहे. चल वॉटसन, वूलविचमधून आणखी मदत होणार नाही. लंडनमधे काय सापडतंय ते पाहू या. इथून काही गोष्टी मात्र नक्कीच सापडल्यात."
पण वूलविच स्टेशनवर आम्हाला अजून एक गोष्ट सापडली. तिथल्या तिकीट खिडकीतल्या कारकुनाने आम्हला सांगितलं की त्याने कडोगन वेस्टला सोमवारी रात्री वूलविच स्टेशनवर पाहिलं होतं. तो कडोगन वेस्टला चेहऱ्याने ओळखत होता. कडोगन वेस्टने रात्री ८:१५ च्या गाडीचं लंडन ब्रिजपर्यंतचं तिकीट काढलं होतं. त्याच्याबरोबर कोणीही नव्हतं. त्याने एकवेळचं तिसऱ्या वर्गाचं तिकीट काढलं होतं. कडोगन वेस्टच्या अति उत्तेजित वागण्यामुळे त्या कारकुनाला तो प्रसंग चांगलाच लक्षात होता. कडोगन वेस्टचे हात इतके थरथरत होते की त्याला सुटे पैसे नीट उचलताही येत नव्हते म्हणून त्या कारकुनाने ते उचलून दिले होते. रेल्वेच्या वेळापत्रकावरून हेही स्पष्ट झालं की साडेसात वाजता मैत्रीणीला सोडून अदृश्य झालेल्या कडोगनला मिळू शकणारी पहिलीच गाडी म्हणजे ही ८:१५ ची गाडी होती.
अर्धा तास शांतपणे बसून राहिल्यानंतर होम्स मला म्हणाला,"वॉटसन, काय झालं असेल हे आपण क्रमवार पाहू. आपण दोघांनी मिळून जितक्या केसेसवर काम केलंय त्यात समजून घ्यायला याच्याइतकी अवघड केस दुसरी नसेल. पुढे येणारा प्रत्येक नवीन पुरावा आणखी आणखी बुचकळ्यात टाकणारा आहे. तरीही आपण खात्रीने थोडीशी प्रगती केली आहे.
"आपण वूलविचमधे जी चौकशी केली त्यानंतर बऱ्याच गोष्टी कडोगन वेस्टच्या विरुद्ध जात होत्या. पण त्या जाळीच्या दरवाज्याने काही गोष्टी त्याच्या बाजूनेही दाखवायला सुरुवात केली आहे.
आपण असं धरून चालू की कुठल्यातरी परकीय हेराने त्याच्याशी संपर्क साधला होता. त्याला गुप्ततेची शपथ घ्यायला लावली गेली असेल आणि त्यामुळे याबद्दल तो कुठेही बोलू शकला नसेल पण त्याच्या मनात नक्की खळबळ माजली असणार कारण तो त्याच्या होणाऱ्या बायकोजवळ तसं बोलला होता. हम्म हे ठीक आहे. आता आपण असं समजू या की त्या दिवशी संध्याकाळी त्या मुलीबरोबर तो नाटकाला जायला निघाला होता. अचानक त्याला काय दिसलं? दाट धुक्यात त्याला तोच हेर त्याच्या ऑफिसच्या दिशेने जाताना दिसला. तो गरम डोक्याचा माणूस होता आणि चटकन निर्णय घेणारा होता. त्याच्यातल्या कर्तव्यभावनेने उचल खाल्ली. त्याने त्या माणसाचा पाठलाग केला, खिडकीपाशी आला, खिडकीतून कागदपत्रांची चोरी होताना पाहिली. आणि त्या चोराचा माग धरला. असं मानलं तर एका प्रश्नाचं उत्तर आपल्याला मिळतं. ते हे की तो जर प्रती तयार करू शकत होता तर कोणालाही मूळ कागदपत्रांना हात लावायची गरज नव्हती. पण त्या हेराला मूळ प्रतीच हव्या होत्या. इथवर तर सगळं जुळतं."
"आता पुढची पायरी कुठली?"
"आता आपल्या अडचणींना सुरुवात होते.अशा परिस्थितीत कडोगन वेस्टने त्या चोराला पकडून अधिकाऱ्यांना सावध करायला हवं होतं. मग त्याने असं का बरं केलं नाही? कागदपत्रं चोरणारा त्याचा कोणी वरिष्ठ तर नसेल? तसं असेल तर वेस्टच्या वागणुकीचा अर्थ लागू शकतो. किंवा त्या वरिष्ठ अधिकाऱ्याने धुक्यचा फायदा घेऊन वेस्टला गुंगारा दिला असेल. आणि म्हणून वेस्टने त्याच्या घरीच त्याला पकडायचं या उद्देशाने सरळ लंडनचा रस्ता धरला असेल. अर्थात त्या अधिकाऱ्याचं घर वेस्टला माहीत असेल असं धरून चालायला हवं. पण ती वेळ मोठी आणीबाणीची असणार कारण त्याने आपल्या होणाऱ्या बायकोला धुक्यात एकटीला सोडून दिलं आणि नंतरही तिच्याशी संपर्क साधायचा काहीच प्रयत्न केला नाही. पण आपलं कल्पनाचित्र इथे थांबतं. या घटनेपासून ते प्लॅनची सात पानं खिशात असलेला त्याचा मृतदेह एका भुयारी रेल्वेगाडीच्या टपावर येऊन पडेपर्यंतच्या काळात काय झालं असेल याबद्दल अनेक तर्क आणि शंकाच फक्त हाती राहतात. . मला वाटतं आता आपण दुसऱ्या टोकाकडून कामाला सुरुवात करावी. जर मायक्रॉफ्टने ती यादी पाठवली असेल तर आपल्याला आपला संशयित माणूस शोधून काढणं सोपं जाईल आणि मग एका मार्गाऐवजी आपण एकदम दोन मार्गांवरून जाऊ."

--अदिती

ब्रूस पार्टिंग्टन प्लॅन्स(४)

2010-06-29T23:20:00.001+05:30

अपेक्षेप्रमाणे बेकर स्ट्रीटवरच्या घरात एक सरकारी शिपाई एक चिठ्ठी घेऊन आमची वाट पहात होता. होम्सने त्यावरून नजर फिरवली आणि तो कागद माझ्याकडे दिला.

'सध्या चिलटांची संख्या तशी भरपूर आहे पण इतकं मोठं प्रकरण हाताळू शकणारे मोठे किडे त्या मानाने थोडे आहेत. यातले सध्या विचारात घेण्याजोगे लोक म्हणजे
ऍडॉल्फ मेयर : १३ ग्रेट जॉर्ज स्ट्रीट, वेस्टमिन्स्टर,
लुईस ल रोथिअर : कॅंपडेन मॅन्शन, नॉटिंग हिल आणि
ह्यूगो ऑबरस्टिन : १३ कोल्फिल्ड गार्डन्स, केंझिंग्टन.
यातला ह्यूगो सोमवारी शहरातच होता आणि आता देशाबाहेर आहे अशी खबर आहे. तुला आशेचा काही किरण दिसतो आहे हे ऐकून आनंद झाला. तुझ्या रिपोर्टची वाट सगळं मंत्रीमंडळ बघतंय. वरपासून लोकांचे प्रतिनिधी इथे आलेले आहेत. तुला गरज पडली तर देशातली सगळी संरक्षक फळी तुझ्या पाठीशी उभी रहायला सज्ज आहे.
--मायक्रॉफ्ट.'

"दुर्दैवाने राणीचे सगळे घोडे आणि राणीचे सगळे सैनिक सुद्धा मला मदत करू शकणार नाहीत." हम्प्टी डम्प्टी कवितेतली ती प्रसिद्ध ओळ उद्धृत करत तो म्हणाला. त्याने लंडन शहराचा नकाशा टेबलावर पसरला आणि त्याच्यावर ओणव्याने वाकून तो उभा राहिला.
"वा. क्या बात है!" समाधानाचा एक सुस्कारा सोडत तो म्हणाला. "परिस्थिती एकदाची आपल्या दिशेने वळायला लागलेली आहे. वॉटसन, बहुतेक आपण योग्य ते सूत्र पकडून ते ओढू शकू. "
अचानक हर्षवायूचा झटका आल्यासारखं हसत माझ्या पाठीवर त्याने एक जोराची थाप मारली.
"मी जरा बाहेर जाऊन येतो. घाबरू नकोस तुला घेतल्याशिवाय मी कुठलंही काम करणार नाही. शेवटी तू माझा सगळ्यात जवळचा मित्र आणि चरित्रकार आहेस. मला यायला तासाभरापेक्षा जास्त वेळ लागला तर तुझी वही उघड आणि तू देशाला कसं वाचवलंस ते लिहून काढायला सुरुवात कर. तवर मी येतोच..."
या त्याच्या उत्साहाचा परिणाम माझ्यावर झाल्यावाचून कसा राहील? एरवीच्या गंभीर होम्सकडे बघता त्याच्यात झालेला एवढा बदल हे खरंच कुठल्यातरी चांगल्या गोष्टीचं लक्षण होतं. नोव्हेंबर महिन्यातली ती संध्याकाळ इतकी कंटाळवाणी आणि न संपणारी होती तरीही मी अतिशय उत्सुकतेने त्याची वाट पहात होतो. शेवटी नऊ वाजता एक माणूस त्याचा निरोप घेऊन आला. त्यात असं लिहिलं होतं:

'मी गोल्डिनि रेस्टॉरन्ट, ग्लुसेस्टर रोड, केन्झिन्गटन इथे जेवायला तुझी वाट पाहातो आहे. तू लौकरात लौकर इकडे ये. आंणि येताना एक जेमी, एक कंदील, एक चिझेल आणि एक रिव्हॉल्व्हर घेऊन ये.
एस. एच.'

बाहेर साठलेलं धुकं आणि विचित्र अंधारी हवा यामुळे एखादा सभ्य निरुपद्रवी माणूस जर या सगळ्या गोष्टी बरोबर घेऊन गेला तर त्यात कोणालाच काही वावगं वाटलं नसतं. मी काळजीपूर्वक माझ्या ओव्हरकोटाच्या आतल्या खिशांमधे या वस्तू ठेवल्या आणि सरळ सांगितलेल्या ठिकाणाची वाट धरली. तिथे एका जुनाट इटालिअयन रेस्टॉरंटमधे दाराजवळच एका लहान गोल टेबलापाशी माझा मित्र माझी वाटच पहात बसला होता.
"तुझं खाणं झालंय म्हणतोस? मग आपण कॉफी घेऊ. इथल्या सिगार्स चांगल्या आहेत. कमी विषारी. बरं तू हत्यारं आणलीयेस ना?"
"ही काय. माझ्या ओव्हरकोटाच्या खिशात"
"छान. आता मी तुला आत्तापर्यंत मी काय काय केलंय आणि यापुढे काय करायचंय हे सांगतो.
वॉटसन, तुला मी मागेच म्हणालो होतो की कडोगन वेस्टचा मृतदेह गाडीच्या टपावरून खाली पडला. ज्या क्षणी ही गोष्ट माझ्या लक्षात आली की तो मृतदेह गाडीतून नव्हे तर टपावरून खाली पडला होता त्याच क्षणी हेही माझ्या लक्षात आलं की तो तिथे ठेवण्यात आला होता."
"तो पुलावरून खाली टाकला गेलेला असू शकतो का?"
"नाही. तशी शक्यता आजिबात नाही. तू जर एखाद्या डब्याचं टप नीट पाहिलंस तर तुझ्या असं लक्षात येईल की ते किंचित वर्तुळाकार आहे आणि त्याच्या आजूबाजूल रेलिंगसारखं काही नाही. त्यामुळे आपण असं खात्रीपूर्वक म्हणू शकतो की तो मृतदेह तिथे ठेवण्यात आला होता."
"पण कसा?"
"याच प्रश्नाचं उत्तर मला शोधायचं होतं. तुला माहीतच आहे की भुयारी रेल्वेमार्गावर वेस्ट एन्डजवळच्या काही भागात बोगदा नाहीये. या मार्गाने प्रवास करत असताना गाडीच्या टपाला वरच्या बाजूने जवळजवळ लागूनच काही खिडक्या पाहिल्याचं मला अंधुकसं आठवत होतं. आता अशी कल्पना कर की अशा एखाद्या खिडकीच्या खाली गाडी उभी असताना, तो मृतदेह टपावर ठेवणं हे कितपत अवघड जाईल?"
"पण हे किती अतर्क्य वाटतं आहे..."
"वॉटसन, जेंव्हा आपल्याकडे असलेल्या सर्व शक्यता संपतात तेंव्हा मागे राहिलेला पर्याय कितीही अशक्य कोटीतला वाटला तरीही तोच खरा असला पाहिजे हे तुला माहीत आहे. इथे आपल्याकडच्या सगळ्या शक्यता संपल्या आहेत. आपल्या प्रमुख संशयित हेरांपैकी एक, जो नुकताच लंडन शहराबाहेर गेला आहे तो भुयारी मार्गालगतच्या एका वसाहतीतच रहात होता हे मला कळल्यावर मला किती हर्षवायू झाला होता हे पाहून तू आश्चर्यचकित झालास. "
"अच्छा. असा प्रकार होता तर तो..."
"होय. १३ कॉलफिल्ड रोड इथे राहणारा ह्युगो ऑबर्स्टिन हा माझ्या हालचालींचं केंद्र बनला. मी ग्लुसेस्टर रोड स्टेशनवर येऊन माझ्या कामाला सुरुवात केली. स्टेशनवरच्या एका अतिशय तत्पर अधिकाऱ्याने माझ्या बरोबर येऊन कॉलफिल्ड गार्डन्स वसाहतीतल्या घरांच्या मागच्या बाजूच्या खिडक्या मला प्रत्यक्ष दाखवल्या. एवढंच नाही तर, त्यापुढे जाऊन त्याने मला एक मोलाची बातमी दिली, ती अशी की भुयारी मार्ग आणि साधा रेल्वेमार्ग हे एकमेकांना छेदून जात असल्यामुळे त्याच विवक्षित ठिकाणी भुयारी गाड्या बरेचदा बराच वेळ तिथे उभ्या असतात."
"अ प्र ति म! होम्स तू बाजी मारलीस की!"
"इथपर्यंत ठीक आहे वॉटसन. आपण प्रगती करतोय. पण आपलं ध्येय अजून खूप लांब आहे. असो. तर कॉलफिल्ड गार्डन्सच्या मागच्या भागाची पाहणी करून झाल्यावर मी पुढूनही जाऊन या गोष्टीची खातरजमा केली की आपलं पाखरू घरट्यात नाही. ते घर तसं वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. माझ्या अंदाजाप्रमाणे तिथलं फर्निचर फक्त घराच्या वरच्या मजल्यावर ठेवलेलं आहे. ऑबरस्टिन त्याच्या एकाच हरकाम्या नोकराबरोबर तिथे रहात होता. बहुधा हा नोकर त्याचाच विश्वासू हस्तक असेल. आपल्याला हे लक्षात घेतलं पाहिजे की ऑबरस्टिन त्याचं डबोलं पोचवण्यासाठी देशाबाहेर गेलेला आहे. पण त्याला अटक होईल अशी साधी शंकाही त्याच्या मनात नसणार. त्याच्या घरी एखादी लहानशी घरफोडी घडून येईल असं त्याला स्वप्नातही वाटलं नसेल....
आत्ता आपण तेच करणार आहोत!"
"आपण एखादं वॉरंट मिळवून कायदेशीर झडती घेऊ शकणार नाही का?"
"आपल्याकडे काहीच पुरावा नाही."
"नक्की काय करायचंय आपल्याला?"
"तिथे संपर्काची कुठली माध्यमं असू शकतील आपल्याला माहीत नाही..."
"होम्स मला हे पसंत नाही..."
"अरे बाबा, तू फक्त रस्त्यावर उभं राहून नजर ठेवायचीस. घरफोडीचं काम मी करणार आहे. ही वेळ नैतिक गोष्टींबद्दल विचार करत बसण्याची नाही. मायक्रॉफ्ट, कॅबिनेट, नौदलाचं ऑफिस आणि इतर कितीतरी लोक आपल्याकडे आशेने डोळे लावून बसले आहेत. आपल्याला गेलंच पाहिजे."
यावर उत्तरादाखल मी खुर्चीतून उठून उभा राहिलो.
"खरंय तुझं म्हणणं होम्स. आपल्याला गेलंच पाहिजे..."
तो एकदम उठून उभा राहिला. त्याने माझा हात हातात घेतला.
"वॉटसन,मला माहीत होतं तू या गोष्टीला नक्की तयार होशील." एक क्षणभर त्याच्या डोळ्यात त्याच्या स्नेहार्द्र मनाचं प्रतिबिंब थरथरताना मला दिसलं. आजवर मला मिळालेली त्याच्या स्नेहाची ही सगळ्यात मोठी पावती होती. पण क्षणभरातच त्याच्यातला तो कार्यशील माणूस पुन्हा जागा झालेला मला दिसला.
"ते ठिकाण इथून अर्ध्या मैलावर आहे. पण घाई करण्यासारखं काही नाहीये. आपण चालतच जाऊ. चुकूनसुद्धा हत्यारं खाली पडू देऊ नकोस. आत्ता या वेळी संशयास्पद परिस्थितीमधे तुला जर अटक झाली तर भलतीच आफत ओढवेल..."
कॉल्फिल्ड गार्डन्स म्हणजे लंडनच्या वेस्ट एन्ड भागातल्या मध्य विक्टोरियन युगाचं ठळक प्रतीक असणाऱ्या मोठे मोठे खांब असलेल्या वैषिष्ट्यपूर्ण वास्तुशैलीतल्या घरांच्या ओळीतली आणि परिसराला शोभेश्या सर्व वस्तुवैशिष्ट्यांनी नटलेली एक इमारत होती.त्याच्या शेजारच्या घरातून मुलांच्या हसण्या खिदळण्याचे आणि पियानोवर वाजवल्या जाणाऱ्या संगीताचे आवाज येत होते. तिथे बहुधा एखादी लहान मुलांची पार्टी चाललेली असावी.धुकं अजूनही रेंगाळत होतं. त्याच्या पडद्यातून होम्सने आपल्या हातातला कंदील त्या घराच्या प्रचंड दरवाज्यावर उजेड पडेल असा धरला.
"हम्म ही जरा अडचणीची गोष्ट आहे. या दाराला कुलूप लावलेलं आहे आणि कड्याही घातलेल्या आहेत. मला वाटतं, आपल्याला एरियामधे*२ जावं लागेल. शिवाय एखाद्या अतिउत्साही हवालदाराने आपल्या कामात अडथळा आणू नये म्हणून खाली जायला एक छान बंदिस्त वाट आहे तिथे आपल्याला लपता येईल. चल मला खाली जायला मदत कर आणि मी तुला खाली ओढून घेतो.
मिनिटभरातच आम्ही एरियामधे होतो आणि तेंव्हाच एका पोलीस हवालदाराच्या पावलांचा आवाज आमच्या डोक्यावरून दूर गेला.होम्सने खालच्या दाराचे स्क्रू काढायला सुरुवात केली त्याला बरीच ताकद लावायला लागत होती पण अखेरीस एक जोरदार आवाज करत ते उघडलं गेलं. आम्ही आत गेलो आणि ते दार आतून लावून घेतलं. होम्सने हातात धरलेल्या कंदिलाच्या प्रकाशात आम्ही एका गोल जिन्यावरून वर जायला सुरुवात केली. कंदिलाच्या प्रकाशात आम्हाला एक जमिनीलगतची खिडकी दिसली.
"ही बघ वॉटसन, हीच ती खिडकी असणार..." त्याने ती खिडकी उघडली आणि त्याच क्षणी बाहेरून एक हलकासा आवाज यायला लागला आणि काही क्षणातच कानठळ्या बसतील इतका वाढला. धडधड आवाज करत एक भुयारी गाडी अंधारातच आमच्या समोरून निघून गेली. होम्सने खिडकीच्या तावदानावर प्रकाश पडेल अशा बेताने कंदील पुढे नेला. ते तावदान गाड्यांच्या चिमण्यांमधून उडणाऱ्या धुराच्या काजळीने भरलं होतं पण त्या काळ्या पृष्ठभागावर मधून मधून काजळी पुसली गेल्याच्या खुणा होत्या.
"त्यांनी ते प्रेत कुठे ठेवलं होतं त्याच्या खुणा दिसतायत बघ... अरेच्या! हे बघ काय आहे.खात्रीने हा रक्ताचा डाग आहे. " खिडकीच्या लाकडी चौकटीला पडलेल्या एका फिक्या डागाकडे त्याने निर्देश केला. "आणि जिन्याच्या दगडावरही डाग आहे ! आपली तपासणी झाली. आपण एखादी ट्रेन इथे थांबेपर्यंत वाट पाहू या.."
आम्हाला फार वेळ वाट पहावी लागली नाही. पुढचीच गाडी रोरावत बोगद्यातून बाहेर आली पण तिचा वेग कमी कमी झाला आणि आमच्या समोरच ती थांबली. खिडकीची चौकट आणि गाडीचं टप यांच्यात चार फुटाचंदेखील अंतर नव्हतं. होम्सने हळूच ती खिडकी बंद केली.
"आत्तापर्यंतच्या गोष्टी तर सगळ्या पटण्याजोग्या दिसताहेत. वॉटसन, तुझं काय म्हणणं आहे यावर?"
"बिनतोड! ही तुझी आजवरची सर्वोत्तम कामगिरी आहे! "
"नाही मला तुझं म्हणणं मान्य नाही. मृतदेह गाडीच्या टपावरून खाली पडला असावा ही शक्यता माझ्या लक्षात येणं ही काही फार मोठी गोष्ट नव्हती आणि ज्या क्षणी ती माझ्या डोक्यात आली त्या क्षणापासून हे पुढचं सगळं अपरिहार्यच होतं. जर हे प्रकरण इतकं गंभीर नसतं तर आपला इथवरचा प्रवास फारच क्षुल्लक ठरला असता. आपले प्रश्न अजून संपलेले नाहीत पण आपल्याला इथे काहीतरी महत्त्वाची वस्तू सापडेल अशी शक्यता आहे."
स्वयंपाकघराकडे जाणारा जिना चढून आम्ही पहिल्या मजल्यावरच्या खोल्यांजवळ आलो.एका खोलीत जेवणघर होतं. फारच वाईट पद्धतीने दुर्लक्षित आणि महत्त्वाचं असं काहीच नसणारं. मग एक झोपयची खोली होती पण तीही रिकामी होती. उरलेली एकमेव खोली मात्र बरीच उपकारक ठरली. होम्सने तिची काळजीपूर्वक आणि तपशीलवारपणे तपासणी केली. तिचा उपयोग स्टडी म्हणून केला जात असणार कारण जिकडेतिकडे पुस्तकं आणि कागद पसरलेले होते. पद्धतशीरपणे तरीही भराभर होम्सने सगळे ड्रॉवर्स आणि कपाटं मोकळी केली पण त्यात महत्त्वाचं असं काही सापडलं नाही. त्याच्या गंभीर चेहऱ्यावरचं चिंतेचं सावट हटलं नाही. एक तासानंतरही तो तसाच चिंतित दिसत होता.
"त्याने त्याचा माग पुसून टाकलाय. त्याला अडचणीत आणू शकणारा पत्रव्यवहार नष्ट केलाय. ही आपली शेवटची संधी होती."
लिहिण्याच्या टेबलावर एक पत्र्याची पैशांची पेटी होती. आपल्या कानशीच्या मदतीने होम्सने ती उघडली. आत अनेक कागदपत्रांच्या सुरनळ्या होत्या. त्यांच्यावर चित्रविचित्र संख्या, हिशेब अणि आकडेमोडी होत्या पण हे सगळं कशासंदर्भात होतं हे कळायला काहीच मार्ग नव्हता. पण जिथे तिथे दिसणाऱ्या 'पाण्याचा दाब' आणि 'प्रति चौरस इंच दाब' या शब्दांवरून असं वाटत होतं की त्यांचा पाणबुडीशी काहीतरी संबंध असावा. होम्सने वैतागाने ते कागद बाजूला सारले. त्यांच्या खाली फक्त एका पाकिटात काही जाहिराती कापून ठेवलेल्या होत्या. होम्सने ती सगळी कात्रणं बाहेर काढून समोर पसरली. त्याच्या चेहऱ्यावर प्रकटलेली उत्सुकता पाहून त्याला काहीतरी मिळालंय हे मी ओळखलं.
"वॉटसन, हे काय असेल? हा? याच्या टाईपावरून आणि आकारावरून असं वाटतंय की डेली टेलिग्राफ वर्तमानपत्राच्या ऍगनी कॉलमची कात्रणं असावीत ही.पानाचा उजव्या हाताचा वरचा कोपरा. तारखा नाहीयेत. पण हे संदेश ओळीनेच ठेवलेले दिसताहेत. हा बघ. हा पहिला असणार "

अटी मान्य आहेत. पत्राची वाट पाहतोय, लौकर कळवा. कार्डावर दिलेल्या पत्त्यावर सविस्तर लिहा.
पिएरॉट

पुढचा संदेश

वर्णन करून सांगणे अवघड आहे. सखोल रिपोर्ट हवा आहे. मोबदला तयार आहे वस्तू पोचवल्यात की मिळेल.
पिएरॉट

मग हा -

घाई करा. अटी पूर्ण झाल्या नाहीत तर ठरलेला मोबदला रद्द करावा लागेल. पत्र पाठवून अपॉईंटमेंट घ्या. मी जाहिरातीद्वारे कळवीन
पिएरॉट

आणि शेवटचा संदेश -

सोमवारी रात्री नऊ नंतर. दोनदा थाप ही खूण. संशयास्पद असं काही वागू नका. वस्तू मिळताच रोख मोबदला
पिएरॉट

"वा! चांगलीच आहे नोंद. परिपूर्ण! जर आपल्याला या दुसऱ्या बाजूकडल्या माणसाला गाठता आलं तर किती बरं होईल" टेबलाच्या पृष्ठभागावर आपली बोटं नाचवीत तो काही वेळ विचारमग्न बसूनच राहिला. शेवटी तो उठला.
"कदाचित ही गोष्ट तितकी अवघड जाऊ नये... चल वॉटसन, आपलं इथलं काम संपलं आहे. आता आपण डेली टेलिग्राफच्या ऑफिसमधे जाऊ आणि तिथून सरळ घरी जाऊ. आजचा दिवस बराच चांगला गेला आहे.."

--अदिती
(तळटीप २ : एरिया म्हणजे काय याचा गूगलवर शोध घेतल्यावर बांधकामाच्या परिभाषेत 'एरिया म्हणजे तळघरातल्या खोल्यांमधे हवा-उजेड पोचण्यासाठी घराभोवती असलेला मोकळा खंदकासारखा भाग' अशी माहिती मिळाली.(an excavated area around the walls of a building, designed to admit light into its basement )
त्यापुढे जाऊन शोध घेतल्यावर जी माहिती मिळाली ती इथे वाचता येईल.

ब्रूस पार्टिंग्टन प्लॅन्स(५)

2010-06-29T23:15:00.001+05:30

मायक्रॉफ्ट आणि लेस्ट्रेड दोघंही आधी कळवल्याप्रमाणे ब्रेकफास्टनंतर लगेचच हजर झाले. होम्सने त्यांना आधल्या दिवशीच्या सगळ्या घटना तपशीलवारपणे सांगितल्या. घरफोडीचा वृत्तांत ऐकून लेस्ट्रेडने खिन्नपणे मान हलवली.
"पोलिसांना असं काही करता येत नाही. आत्ता मला कळलं की तुम्हाला एवढं यश कसं मिळतं ते. पण एखाद्या दिवशी तुम्ही तुमच्या सीमा ओलांडाल आणि फार मोठ्या अडचणीत याल. फक्त तुम्हीच नाही. तुमचा मित्रदेखील "
"इंग्लंडसाठी, घरासाठी किंवा कुर्बान होण्यासारख्या सौंदर्यासाठी आम्ही आनंदाने हौतात्म्य पत्करू. हो की नाही वॉटसन! पण मायक्रॉफ्ट, या सगळ्याबद्दल तुला काय वाटतं ते तू सांगितलं नाहीस..."
"फारच छान. कौतुकास्पद आहे. पण या सगळ्याचा उपयोग तू कसा काय करून घेणार हे मला कळत नाहीये"
टेबलावरचा डेली टेलिग्राफ उचलीत होम्स म्हणाला, " तू पिएरॉटची आजची जाहिरात पाहिलीस का?"
"आजची जाहिरात? त्याने पुन्हा जाहिरात दिली आहे?"
"हो ही बघ."
आज रात्री. नेहेमीच्याच वेळी. दोन थापांची खूण. अतिशय महत्त्वाची मसलत. तुमची सुरक्षितता धोक्यात आहे.
पिएरॉट

"अरे देवा! जर त्याने उत्तर दिलं तर आपण पकडू शकतो त्याला..."
"ही जाहिरात मी दिली आहे. मला वाटतं तुम्ही दोघेही जर आज रात्री आठाच्या सुमाराला कोल्फिल्ड गार्डन्सपाशी आलात तर आपण हे रहस्य सोडवण्याच्या खूप जवळ असू..."
जेंव्हा होम्सची अशी खात्री होत असे की प्राप्त परिस्थितीमधे आपण योग्य वेळेची वाट पहाण्याखेरीज इतर काहीच करू शकत नाही तेंव्हा तो आपलं सगळं लक्ष आपल्या आवडीच्या गोष्टींमधे गुंतवत असे. त्या दिवशीही पूर्ण वेळ तो एका मोनोग्राफमधे डोकं घालून बसला होता. माझ्याकडे मात्र असा काही जादूचा मंत्र नसल्यामुळे मी कसाबसा वेळ काढत होतो आणि वेळ जाता जात नव्हता. या प्रकरणाचं गांभीर्य, त्याचे देशावर होणारे परिणाम, कॅबिनेटपासून सर्वत्र चिंतेने ग्रासलेले लोक, आम्ही करत असलेल्या प्रयोगाचा काय निष्कर्ष निघेल अशा अनेक गोष्टींनी मला भंडावून सोडलं होतं. माझी अस्वस्थता क्षणाक्षणाला वाढत होती. शेवटी थोडंसं जेवून आम्ही जेंव्हा कामाला बाहेर पडलो तेंव्हा मला खरंच हायसं वाटलं. ठरवल्याप्रमाणे ग्लुसेस्टर रोड स्टेशनपाशी मायक्रॉफ्ट आणि लेस्ट्रेड आम्हाला भेटले. कॉल्फिल्ड गार्डनमधल्या एरियाचं दार आम्ही उघडंच ठेवलं होतं. मायक्रॉफ्टने साफ नकार दिल्यामुळे कुंपणावरून चढून आत उतरून ते त्या दारातून जाऊन हॉलचं दार उघडायची जबाबदारी माझ्याच गळ्यात येऊन पडली. नऊ वाजायच्या आत आम्ही सगळे आमच्या सावजाची वाट पहात स्टडीमधे दबा धरून बसलो होतो.
एक तास गेला. अजून एक तास गेला. अकरा वाजले. शेजारच्या चर्चच्या घड्याळाचे ते गोड पण गंभीर टोले आमच्या आशांवर पाणी फिरवताहेत असंच मला वाटायला लागलं. लेस्ट्रेड आणि मायक्रॉफ्ट चुळबुळत त्यांच्या खुर्च्यांमधे बसले होते. दर मिनिटाला दोनदा घड्याळाकडे पहात होते. होम्स मात्र शांत आणि निस्तब्धपणे अर्धोन्मीलित डोळ्यांनी पण अतिशय सावधपणे बसला होता. अचानक त्याने मानेला एक झटका दिला आणि डोकं वर उचललं.
"तो येतोय..." होम्स म्हणाला.
पावलांचा आवाज दाराजवळ येऊन पुढे गेला. मग परत आला. पावलांची अनिश्चित हालचाल आणि मग दारावरच्या नॉकरच्या दोन थापा. आम्हाला तसंच बसून रहायची खूणा करत होम्स उठला. बाहेरच्या हॉलमधे अंधार होता. दाराच्या फटीतून एक प्रकाशाचा बिंदू आत आला. त्याने बाहेरचं दार उघडलं. एक काळी आकृती त्याच्या शेजारून आत शिरली. होम्सने दार लावून घेतलं. "इकडून या" होम्सच आवाज आला आणि पुढच्याच क्षणी आमचं सावज आमच्या समोर होतं. होम्स त्याच्या पाठीमागेच होता. जेंव्हा त्या माण्साने एक किंकाळी फोडून मागे वळायला सुरुवात केली तेंव्हा होम्सने त्याची गचांडी धरली आणि त्याला पुन्हा खोलीत लोटलं. त्या माणासाला तोल सावरायला जेवढा वेळ लागला तेवढ्या वेळात होम्सने दार बंद केलं आणि बंद दाराला आपली पाठ टेकवून तो उभा राहिला. त्या माणसाने होम्सकडे डोळे वटारून पाहिलं, तो अडखळला आणि जमिनीवर कोसळला. त्या धक्क्याने त्याची मोठी कड असलेली हॅट जमिनीवर पडली आणि फिक्या रंगाची लांब दाढी असणारा कर्नल व्हॅलेंटाईन वॉल्टर यांचा देखणा चेहरा प्रकट झाला.
होम्सने आश्चर्याने एक शीळ घातली.
"वॉटसन, मी शुद्ध मूर्ख आहे असं या वेळी तू खुशाल लिहू शकतोस. आपली यांच्याशी गाठ पडेल असं मला मुळीच वाटलं नव्हतं..."
"कोण आहे हा" - मायक्रॉफ्ट .
"पाणबुडी विभागाचे प्रमुख ,कैलासवासी सर जेम्स वॉल्टर यांचा धाकटा भाऊ. आता मला दिसतंय सगळं एकमेकाला कसं जोडलंय ते. मला वाटतं याचा जबाब घ्यायचं काम तुम्ही माझ्यावरच सोपवावं..."
आम्ही त्याला उचलून सोफ्यावर ठेवलं. तो शुद्धीवर आला, उठून बसला. त्याच्या चेहऱ्यावर अतिशय घाबरलेले भाव होते. एकूणच तो फार शुद्धीत नसावा असं वाटत होतं.
"हे सगळं काय आहे? मी तर मि. ऑबरस्टीनना भेटायला आलो होतो..."
"आम्हाला सगळं कळलेलं आहे कर्नल वॉल्टर.. एखादा इंग्लिश माणूस असं काही कसं करू शकतो हे मी कधीच समजू शकणार नाही. पण मि. ऑबरस्टीनबरोबरचे तुमचे संबंध आणि तुमचा पत्रव्यवहार आम्हाला ठाऊक आहे. शिवाय कडोगन वेस्टचा मृत्यू कसा झाला हेही आम्हाला माहीत आहे. आता निदान माझ्या काही प्रश्नांची सुधेपणाने उत्तरं द्या जी फक्त तुमच्याकडूनच मिळू शकतात..."
एक उसासा सोडून त्याने आपल्या ओंजळीत तोंड लपवलं.बराच वेळ तो काही न बोलता बसून होता.
"आम्हाला बऱ्याच गोष्टी समजल्या आहेत. तुम्हाला पैशांची गरज होती. तुम्ही तुमच्या भावाकडच्या किल्ल्यांचे ठसे घेतलेत. तुम्ही ऑबर्स्टीनच्या संपर्कात होतात आणि तो तुम्हाला डेली टेलिग्राफमधून उत्तरं देत होता. आम्हाला हेही माहिती आहे की सोमवारी संध्याकाळी धुक्यातून तुम्ही शस्त्रागारापाशी गेला होतात पण कडोगन वेस्टने तुम्हाला पाहिलं आणि तुमचा पाठलाग केला. त्याला काही कारणाने आधीपासूनच तुमचा संशय आला होता. त्याने तुम्हाला पानं चोरताना पाहिलं पण तो तुमच्या चोरीबद्दल कोणाला सांगू शकला नाही कारण अशी शक्यता होती की तुम्ही तुमच्या भावाकडे न्यायला म्हणून ते कागद घेतले होतेत. एखाद्या आदर्श नागरिकाप्रमाणे - होय तो आदर्श नागरिकच होता..., त्याने तुमचा पाठलाग केला आणि एक क्षणभरही तुमचा माग न सोडता तो या घरापाशी येऊन पोहोचला. त्याने जेंव्हा तुमच्या हेतूमधे अडथळा आणला तेंव्हा तुम्ही त्याच्या रक्ताने आपले हात रंगवून घेतलेत.
"नाही. नाही देवाशप्पथ सांगतो मी हे केलं नाही"
"मग आम्हाला सांगा की कडोगन वेस्टचा मृत्यू कसा झाला? त्याच्या मृत्यूनंतर तुम्ही त्याला एका भुयारी रेल्वेगाडीच्या टपावर ठेवून दिलंत."
"सांगतो. सांगतो. ही गोष्ट मी केली. मी कबूल करतो. स्टॉक एक्सचेंज मधे मला बरंच देणं होतं. मला पैशांची अतिशय निकड होती. ऑबर्स्टीनने मला पाच हजार पौंड देऊ केले. ते मिळाले नसते तर मी धुळीला मिळालो असतो. पण खुनाच्या प्रकरणात मात्र मी तुमच्याइतकाच निर्दोष आहे हो..."
"काय काय झालं ते नीट सांगा आम्हाला..."
"तुम्ही म्हणालात ते खरं आहे. त्याला माझा संशय आला होता आणि त्याने माझा पाठलाग केला. पण मी इथे दारापाशी पोहोचेपर्यंत मला या सगळ्याची काहीच कल्पना नव्हती. धुकं फारच दाट होतं आणि मला तीन यार्डांच्या पलिकडे काहीही दिसत नव्हतं. मी दोनदा दार वाजवलं आणि ऑबरस्टीन दार उघडायला आला. कडोगन वेस्ट अचानक मधे घुसला आणि आम्हाला ती पानं कशाला हवी आहेत याचा जाब विचारायला त्याने सुरुवात केली. ऑबरस्टीनच्या खिशात नेहमी एक शस्त्र असे. (कप्पाळ माझं! life preserver म्हणजे काय म्हणणार पण?) कडोगन वेस्ट आमच्या मागोमाग आत घुसला आणि ऑबरस्टीनने त्याच्या डोक्यावर वार केला. तो वार प्राणघातक ठरला आणि पाच मिनिटांच्या आत कडोगन वेस्टने प्राण सोडला. आम्हाला काय करावं काही सुचेना. तेवढ्यात ऑबरस्टीनच्या डोक्यात ही कल्पना आली. त्याच्या घराच्या मागच्या भागात रेल्वेगाड्या थांबायच्या. त्याने माझ्याकडच्या पानांपैकी तीन पानं निवडली. ती पानं सगळ्यात महत्त्वाची असल्यामुळे तो ती ठेवून घेणार होता. मी त्याला म्हटलंसुद्धा की तू ती ठेवू शकत नाहीस. उद्या सकाळी जर ती सापडली नाहीत तर वूलविचमधे हलकल्लोळ माजेल. पण तो म्हणाला की ती इतकी किचकट आहेत की ती उतरवून घेणं वेळेच्या आत पूर्ण होणंच शक्य नाही. मी त्याला सांगितलं की सगळी पानं एकत्रितपणे आजच्या आज जागेवर परत जायला हवीत. मग तो म्हणाला आपण असं करू, ही तीन पानं मी ठेवून घेतो आणि उरलेली सात पानं आपण या माणसाच्या खिशात ठेवू या. जेंव्हा हे सगळं प्रकरण उघडकीला येईल तेंव्हा सगळा संशय त्याच्यावरच जाईल. मलाही यातून बाहेर पडायचा दुसरा मार्ग दिसेना. एक गाडी तिथे थांबेपर्यंत साधारण अर्धा तास आम्हाला वाट पहावी लागली. धुकं इतकं होतं की काहीच दिसत नव्हतं. आम्हाला वेस्टचं प्रेत गाडीच्या टपावर ठेवायला काहीच त्रास झाला नाही. माझ्यापुरतं हे प्रकरण इथेच संपलं होतं. "
"आणि तुमच्या भावाबद्दल काय सांगाल?"
"तो कधी बोलला नाही पण त्याने एकदा मला त्याच्या किल्ल्या पाहताना पकडलं होतं. त्याला माझा संशय आला असणार. त्याच्या डोळ्यात तसे भाव दिसत होते. त्यानंतर तो कधीच मान ताठ ठेवून वावरू शकला नाही... " खोलीत एकदम शांतता पसरली. मग मायक्रॉफ्ट म्हणाला,
"झाला प्रकार निस्तरायला तुम्ही मदत करू शकता का? त्याने तुमची शिक्षा कमी होईल आणि कदाचित तुमची सदसद्विवेकबुद्धी तुम्हाला कमी त्रास देईल..."
"मी काय करू शकतो?"
"ती पानं घेऊन ऑबरस्टीन कुठे गेला आहे?"
"मला माहीत नाही..."
"त्याने तुम्हाला काही पत्ता नाही दिला का?"
"तो म्हणाला होता की पॅरिसमधल्या दु लूव्र हॉटेलच्या पत्त्यावर पाठवलेली पत्र त्याला पोचतील म्हणून..."
"तसं असेल तर तुम्ही नक्कीच मदत करू शकाल..." होम्स म्हणाला.
"तुम्ही काय सांगाल ते मी करीन. मला या माणसाबद्दल काहीच दयामाया वाटत नाही. त्याने माझा सत्यानाश केला आहे..."
"हा घ्या कागद आणि हे घ्या पेन. इथे बसा आणि मी सांगतो तसं पत्र लिहा. नंतर त्या पाकिटावर तुम्हाला सांगितलेला पत्ता लिहा.
हं लिहा --"

सर,
आपल्यात झालेल्या व्यवहारानंतर तुमच्या असं लक्षात आलंच असेल की एक महत्त्वाचा भाग अजूनही माझ्याकडे आहे. या भागाची आकृती मिळवण्यासाठी मला बरेच प्रयास पडले आहेत त्यामुळे तुम्ही मला पाचशे पौंड जादा द्यायला हवेत. माझा पोस्ट खात्यावर विश्वास नाही आणि नोटा किंवा सोनं सोडून मी दुसरं काहीच स्वीकारणार नाही. जर मी तुम्हाला भेटायला तिकडे आलो तर अशा वेळी मी देशाबाहेर गेल्यामुळे इथे बरीच बोंबाबोंब होईल. म्हणून तुम्हीच शनिवारी दुपारी बारा वाजता चेरिंग क्रॉस हॉटेलच्या स्मोकिंग रूममधे मला येऊन भेटा. लक्षात ठेवा, फक्त खऱ्या ब्रिटिश नोटा किंवा सोनं.

"ठीक आहे. जर हे पत्र आपल्या माशाला जाळ्यात पकडू शकलं नाही तर मला खूप आश्चर्य वाटेल."
---आणि त्या पत्राने आमचा मासा पकडला! एखाद्या देशाचा छुपा इतिहास खऱ्या इतिहासापेक्षा किती रंजक असतो नाही! आपल्याकडची माहिती पूर्ण करून आयुष्यातली महत्त्वाची कामगिरी पार पाडायला आतुर असलेला ऑबरस्टीन सहजपणे जाळ्यात सापडला आणि पंधरा वर्षांसाठी गजाआड झाला. त्याच्या बॅगेत ब्रूस पार्टिंग्टन पाणबुडीचे ते अमूल्य प्लॅन्स होते. त्याने साऱ्या युरोपभरातील नौदलांशी त्यांच्या लिलावासाठी बोलणी केली होती.
तुरुंगवासातील दुसऱ्याच वर्षी कर्नल वॉल्टर देवाघरी गेले. होम्स नेहेमीप्रमाणे उत्साहाने आपल्या मोनोग्राफमधे डोकं घालून बसला. त्या मोनोग्राफबद्दलची त्याची मतं छापून त्याने जवळच्या व्यक्तींना दिली आणि त्यांच्या मंडळातील लोकांचं असं ठाम मत आहे की त्या क्षेत्रात होम्स हा सर्वश्रेष्ठ आहे. काही दिवसांनंतर मला माझ्या असं ऐकण्यात आलं की होम्सने विंडसरला एक अख्खा दिवस घालवला. परत येताना त्याच्याकडे एक अमूल्य अशी पाचूची टाय पिन होती. मी जेंव्हा त्याला विचारलं की ती पिन त्याने कुठून विकत घेतली तेंव्हा तो म्हणाला की त्याने केलेल्या एका कामगिरीबद्दल एका बाईसहेबांकडून त्याला ती बक्षीस मिळाली होती. तो जरी याहून जास्त काही बोलला नाही तरी त्या बाईसाहेबांचं नाव ओळखायला मला काहीच प्रयास पडले नाहीत. आणि ती पाचूची पिन त्याला नेहेमीच ब्रूस पार्टिंग्टन प्लॅन्स च्या प्रकरणाची आठवण करून देत राहील यात काहीच शंका नाही....

--अदिती

राम रामेति रामेति...

2009-03-30T18:30:00.000+05:30

परवाच गुढीपाडवा दणक्यात साजरा झाला. या वर्षी पाडव्यानिमित्त सुट्टी मिळाल्यामुळे असेल कदाचित पण यंदा पाडव्याला सगळ्यांचाच उत्साह ओसंडून वाहत होता. खूपच छान वाटलं. फाल्गुन संपला आणि चैत्र सुरू झाला. मला चैत्र फार आवडतो. चैत्रामध्ये मला सगळ्यात काय आवडत असेल त्या महिन्यात भरगच्च असलेले खास दिवस. आणि, आपल्यासारखाच देवांनाही उन्हाळ्याचा त्रास होऊ नये म्हणून देवासमोर भरून ठेवायचं चांदीचं इटुकलं तांब्या-भांडं. देवावर मनुष्यत्वाचा आरोप ( म्हणजे आळ नव्हे! हा अलंकारिक आरोप आहे याची कृपया नोंद घ्यावी!! ) केल्यावर तो माणसांच्या जास्त जवळ येत असावा. लंगडा बाळकृष्ण, रामनवमी - गोकुळाष्टमीला रामकृष्णांना पाळण्यात घालून केले जाणारे त्यांच्या जन्माचे सोहळे, विठ्ठलाला लावली जाणारी चंदनाची उटी, सारसबागेतल्या गणपतीला घातलेला स्वेटर ही याची काही उदाहरणे असावीत. आपल्या श्रद्धेला अमूर्त तत्त्वापेक्षा हे सगुण साकार परब्रह्म जास्त भावतं असं दिसतंय. ( अमूर्तवादी लोकांनी निर्जीव मूर्तीमध्ये देव खरंच अस्तित्वात असतो का इ. प्रश्नांची सरबत्ती करू नये कारण जर तो चराचरात भरलेला असेल तर पाषाणाच्या मूर्तीमध्ये तो नाही असं होणारच नाही. ) या संदर्भात कुसुमाग्रजांनी कुठेतरी लिहिलेलं एक वाक्य आठवतं. "देव आहे किंवा नाही याचं उत्तर माझ्या मते तरी, ज्याला त्याची गरज आहे त्याच्यासाठी तो आहे, ज्यांना त्याची गरज नाही त्यांच्यासाठी तो नाही असं आहे" असं कुसुमाग्रज म्हणाले होते. आस्तिक लोकांचा देव आहे यावर दांडगा विश्वास असतो तर नास्तिकांचा देव नाही यावर, पण देव आहे म्हटलं काय आणि नाही म्हटलं काय, दोघेही शेवटी देवावरच विश्वास ठेवतात ना! असा एक मार्मिक आणि मिस्कील युक्तिवादही कोणीतरी केल्याचं कानावर आलं होतं. त्या माणसाच्या चातुर्याला मात्र दाद द्यावीशी वाटली होती.

परवा काही कामानिमित्त तुळशीबागेत गेले होते. बऱ्याच वर्षांपासून कानातली - गळ्यातली - क्लिपा आणि इतर छप्पन्न गोष्टी आणायला म्हणून आमची ये-जा तुळशीबागेपेक्षा तुळशीबागेच्या मागील बोळातच जास्त असते. त्यामुळे तुळशीबागेत गेल्यावर मला खूपच वेगळं वाटत होतं. तिथलं रामाचं देऊळ, राम - सीता - लक्ष्मणाच्या देखण्या मूर्ती, समोरचा सभामंडप आणि देवळासमोरच असलेलं हनुमंताचं इवलं देऊळ पाहूनच चित्तवृत्ती शांत झाल्या. चैत्री नवरात्रानिमित्त सगळीकडे मांडव घातलेला होता. नऊवारीतल्या आजीबाई आणि काकूबाई छापाच्या स्त्रिया अंबाड्यात सोनचाफ्याचं फूल किंवा पोनीटेलवर मोगऱ्याचा सुगंधी गजरा माळून भक्तिभावाने रामाला हात जोडत होत्या. प्रदक्षिणेचा मार्ग लोकांनी फुलून गेला होता. काहीतरी विलक्षण सात्त्विक असं तिथे दाटलं होतं. त्या समस्त स्त्रीवर्गाच्या चेहऱ्यावरचे भाव इतके प्रसन्न आणि शांत होते की, "विठ्ठलापेक्षा त्याच्यापुढे लोटांगण घालणाऱ्या वारकऱ्याच्याच दर्शनाची मला अधिक ओढ वाटते" हे पुलंच मत आठवलं, पटलं. तितक्यात माझ्या ओळखीच्या एक आजीबाई भेटल्या. माझ्या गुरुंच्या त्या आई त्यामुळे मला लहानपणापासून ओळखतात. "काय गं तब्येत किती खराब करून घेतलीयेस! आपल्याला नाही बाबा आवडत हे असलं काही. पुढच्या वेळी मला तू चांगली जाडजूड झालेली दिसली पाहिजेस! " असं फर्मान काढून त्यांनी आपला मोर्चा पुन्हा एकदा रामरायाकडे वळवला. मला जरा हसूच आलं. अनेक दिवस सकाळी फिरायला जाऊन आणि डाएटच्या नावाखाली पोटाला चिमटे काढून जरा आटोक्यात आलेला माझा देहविस्तार ही माझी 'खराब' झालेली प्रकृती नाही हे त्यांना कसं सांगणार! त्यातून आजीची नजरच वेगळी असावी.

लालबुंद भरजरी वस्त्रं नेसवलेल्या राम - सीता - लक्ष्मणाच्या मूर्तींकडे कितीही वेळ बघत राहिलं तरी समाधान होणार नाही असं वाटत होतं. मी कितीतरी वेळ टक लावून त्यांच्याकडे बघत उभी होते. शेवटी माझ्या मागेही बरीच गर्दी ताटकळते आहे याची जाणीव झाल्यावर मात्र मी तिथून बाजूला झाले. पुजाऱ्याचा तीन चार वर्षांचा नातू मोठ्या ऐटीत बसून साखरफुटाण्यांचा प्रसाद आल्यागेल्याला देत होता. आजोबांची नक्कल करायला मिळाल्यामुळे त्याला झालेला आनंद त्याच्या चिमुकल्या चेहऱ्यावर मावत नव्हता. माझ्याही हातावर त्याने चार साखरफुटाणे ठेवले. ठेवताना तो आतल्या रामाइतकाच सुंदर हसला. मला पटकन त्यालाच एक नमस्कार करावासा वाटला. गर्दीमधून मी प्रदक्षिणा पूर्ण केली. पुन्हा एकदा देवासमोर आले. सावळ्या रामचंद्राचं तुळशीबागेतलं रुपडं मात्र संगमरवरी आहे. मनोमन त्याची प्रार्थना करत असतानाच माझे विचार रामामागेच धावत राहिले.

राम हा तसा खूप लहानपणीच अनेक गोष्टीमधून भेटलेला देव. आकाशातला चांदोबा मागणाऱ्या रामाची गंमत वाटायची. जाड अक्षरांमध्ये छपलेलं रामायणातील गोष्टींचं एक पुस्तक माझ्याकडे होतं. त्यात, शेवटी रामाने शरयू नदीत उडी मारली आणि रामायण संपलं अशी एक गोष्ट होती. ती मला मुळीच न आवडल्याने मी ते पुस्तक वाचणारच नाहीये अशी मी आईकडे तक्रार केल्याचं आठवतंय. बाबा मला झोपवताना
पहिली माझी ओवी । दुसरा माझा नेम ॥
तुळशीखाली राम पोथी वाची ॥
ही ओवी म्हणत असत. रामायण ही दूचिवा मालिका सुरू झाल्यावर तर धमालच होती. रामासारखं धनुष्य करण्याच्या नादात मी कितीतरी खराट्याच्या काड्या मोडल्या आहेत. पण आमचा खरा हीरो होता गदाधारी हनुमान. प्लॅस्टिकची गदा तशी सुरक्षित असल्याने मनसोक्त खेळायला मिळायची. शिवाय त्या पडद्यावरच्या पुचाट रामापेक्षा अरविंद त्रिवेदींचा रावणच 'लई भारी' वाटायचा हे तेंव्हाही जाणवलं होतं. तेंव्हा राम हा धनुष्यबाण लीलया वापरत असल्यामुळे सॉलिड वाटायचा. ढिशुम ढिशुम मारामाऱ्या करणारा वाटायचा. खूप मजा वाटायची. आज मात्र राम म्हटलं की शांत, स्थिर, शाश्वत मूल्यांचा पाईक आणि कठोर खडतर कर्मवादाचा पुतळा वाटतो. तो सोळा कलांचा परमेश्वराचा पूर्णावतार आहे वगैरे गोष्टी माहीत आहेत. पण मला आदर वाटतो, भक्ती वाटते ती कुठल्याही प्रकारचं राजकारण न करता आलेल्या प्रसंगाला तोंड देत, संकटांशी दोन हात करत संस्कृतीच्या शाश्वत मूल्यांचे रक्षण करत कर्म करत राहा हा संदेश देणाऱ्या प्रभू रामचंद्राबद्दल. राम हा माझ्या मते माणूस होता आणि म्हणूनच काही चुकाही त्याने केल्या असतील( सीतात्याग! त्या मुद्द्यावर त्याचा रागराग येतो ) पण अंगभूत गुणांनी आदर्शांनाच मानवीभूत करण्याची जी अफाट मानसिक आणि शारीरिक शक्ती त्याने वापरून दाखवली ती त्याला देवपदाला नेण्यास समर्थ आहे. बनवाबनवी, खोटेपणा, राजकारणे, दलबदलू स्वार्थ यांनी अजगरासारखा विळखा घातलेल्या आजच्या जगात रामाकडे पाहिल्यावरच आधार वाटतो. अजून रामनवमी यायची आहे. त्या दिवशी नकळत तुळशीबागेत जायची ओढ लागते कारण त्या आभाळाएवढ्या परमेश्वररूपाचं ते मनोहर बाळरूप पाहून जीव सुखावतो. आज बाप्पाचा 'हॅप्पी बर्थडे ' आहे का? असं आजीला विचारणाऱ्या लहान मुलीची गोष्ट आठवावी तितका.... :)

--अदिती
(चैत्र शुद्ध ४ शके १९३१,
३० मार्च २००९)

सच है दुनियावलों....

2009-03-17T22:24:00.000+05:30

काही वर्षांपूर्वी एका मराठी नाटककाराचं आत्मचरित्र वाचण्याचा योग आला होता. त्यांनी मुख्यतः संगीत नाटके लिहिली असावीत. त्यांच्या पुस्तकाचं पहिलंच वाक्य होतं " मी केशराचं शेत लावलं आहे आणि गाढवांना त्यात चरायला सोडलेलं आहे' संदर्भ सोडून लक्षात राहिलेलं हे वाक्य नेमकं आत्ताच का आठवलं? मराठी संगीत रंगभूमी ही केशराची बाग असेलही पण आयटी इंडस्ट्री ही केशराची बाग कधीच नव्हती. ती होती एक दुभती गाय. वाहत्या गंगेत हात धुवून घेणारे असंख्य लोक आज आयटीने अक्षरशः अन्नाला लावले आहेत. मी हे जे काही लिहिते आहे ते मी लिहावं का लिहू नये हे अनेक दिवस मला ठरवता आलेलं नाही. पण तरीही लिहिते आहे. खरंखुरं मत मांडते आहे. एखाद्याला ते अतिस्वार्थीपणाचं वाटेल कदाचित. हे सगळं लिहिण्यामागे व्यक्तिगत आकस नाही. सॉफ्टवेअरचं अतिरिक्त कौतुकही नाही. आणि कुठल्याही प्रकारे विवक्षित माणसांकडे किंवा कंपन्यांकडे बोट दाखवण्याचाही हेतू त्यामागे नाही.

आम्ही सगळे करीयरचे निर्णय घ्यायच्या वयात आलो तेंव्हा जिकडे तिकडे आयटीचं पेव फुटलं होतं आणि वायटुकेच्या अदृश्य भुताने जगाला पछाडलं होतं. कॉम्प मधलं शिक्षण अनेकांना अमेरिकेत जायच्या व्हिसासारखं दिसत होतं. कधी एकदा हे जुलमाचं शिक्षण संपतंय आणि खऱ्या आयटीमध्ये आपण प्रवेश करतोय! अशी घाई झालेले आम्ही सारे येरू तेंव्हा एकमेव असलेल्या सॉफ्टवेअर पार्ककडे एखाद्या लहान मुलाने डिस्नेलँडकडे बघावं तसे बघायचो. तिथली चित्रविचित्र आकारांच्या इमारतींमध्ये भरणारी ऑफिसेस, विन्डोज एक्स-पी च्या प्रसिद्ध डेस्कटॉपवरच्या चित्रासारखे त्यांचे हिरवेगार परिसर, गळ्यातली रंगीत पट्ट्याची आय-कार्ड्स आणि एक पाय ऑन साईट - एक पाय ऑफ शोअर असे एकेक पाय नाचिवणारे गोविंद हे सगळं खूप अप्रूपाचं, हवंहवंसं होतं. अर्थातच संगणकशास्त्रावर मनापासून प्रेम करणारे आमच्यासारखेही त्या गर्दीत होतेच.

प्रोग्रामिंग लँग्वेजेस आम्ही मातृभाषेसारख्या शिकलो. डेटाबेसेस मधले नॉर्मल फॉर्म्स वेड्यासारखे पाठ केले. ( प्रत्यक्षात पर्फॉर्मन्स साठी ती टेबल्स डिनॉर्मलाइझ करावी लागतात हे पाहून मला एक विकट हास्य करावंसं वाटलं होतं. ) लेक्स - याक पासून ते फाईनाईट ऑटोमेटापर्यंत सग्ग्ळं सग्ग्ळं शिकायचा मनापासून प्रयत्न केला. बरेच उंबरठे झिजवल्यावर अकस्मात् एखाद्या मुलीचं लग्न ठरावं तशी ध्यानीमनी नसताना एक दिवस नोकरीही मिळाली आणि मुलगी मार्गी लागली म्हणून पालकांनी निःश्वास सोडले. त्यांना हायसं वाटलं असलं तरी मला मात्र त्या दिवसापासून आजपर्यंत जिवाला स्वस्थता म्हणून लाभलेली नाही.

जे आम्ही शिकलो ते प्रत्यक्षात वापरलं जात नव्हतं आणि जे वापरलं जात होतं ते आमच्या अभ्यासक्रमात नव्हतं. आल्या प्रसंगाला तोंड दिलं, टक्के टोणपे खाल्ले की आपल्याला अनुभव मिळेल आणि त्यातून ज्ञान मिळेल अशी माझी समजूत होती. पण या सगळ्या वरवरच्या चमचमाटाखाली मला तरी फक्त भ्रमनिरासच होताना दिसलेला आहे. ओ. एस. कन्सेप्ट्स , सी , सी++, डीएस कन्सेप्ट्स , विन्डोज - युनिक्स इंटर्नल्स हा या सगळ्याचा गाभा आहे. प्रत्येक इंटर्व्ह्यूमध्ये या गोष्टींची अगदी कसून तपासणी होते. आयआयटी एंट्रन्स पासून कसले कसले प्रश्न विचारले जातात. हे सगळं विचारायला माझी ना नाही. पण प्रत्यक्ष काम हे या सगळ्याशी अगदी असंबद्ध असं का असतं? मास्टर्स लेव्हलच्या कँडिडेटला प्रॉडक्शन मॉनिटरिंग करायला का बसवतात? माणसाला रिसोर्स असं गोंडस नाव दिल्यावर प्रत्यक्षात भिंतीवरच्या खुंटीइतकीही किंमत का दिली जात नाही? सरकारी ऑफिसमध्ये शोभेल अशी ब्युरोक्रसी आयटीमध्ये का राबवली जाते? कामाचे अनिर्बंध तास आणि ज्युनियर लेव्हलच्या माणसाने चोवीस तास कंपनीतच राहिलं पाहिजे अशी अपेक्षा करणारे पी एम्स अप्रेझलच्या वेळी रिसोर्सने केलेलं काम सोयिस्करपणे कसं विसरू शकतात?

सॉफ्टवेअर कंपनी असं नाव देऊन प्रत्यक्षात फक्त सॉफ्टवेअर्स अल्टर करणाऱ्या कंपन्यांमध्ये ज्यांना संगणकशास्त्राची आवड आहे अशा माणसांनी कसा काय तग धरायचा? प्रत्यक्षातली आयटी म्हणजे फक्त शेअर मार्केटचे रक्तदाबासारखे चढणारे - उतरणारे आकडे, डॉलर आणि रुपयामधल्या फरकातून पैसे कमावू पाहणाऱ्या कंपन्या आणि दुसऱ्याला पायाखाली गाडून आपली उंची वाढवू पाहणारे गळेकापू मॅनेजर्स एवढंच आहे का? आणि का आहे? चाळीशीत स्पाँडिलायटिस झालेले, हृदयविकाराने ग्रस्त, डायबेटिक आणि इतर कसल्याकसल्या आजारांच्या साखळ्यांच्या कॅप्सूल्स धारण करणाऱ्या लोकांची पैदास करणाऱ्या या आयटीनेच मला दोन वेळची भाकरी आणि दर महिन्याला मिळणाऱ्या पगाराच्या रकमेची सुरक्षित हमी दिली आहे. आयटीबद्दल प्रेम, संगणकशास्त्राबद्दल अपार माया आणि आपल्या कल्पनांना प्रत्यक्षात उतरवण्याची ओढ असणाऱ्या माझ्यासारख्या मुलीने या विश्वाचा द्वेष करायचा की आपण आपली मूल्ये सोडून या गळे कापण्याच्या धंद्यात सामील होऊ शकत नाही म्हणून आपला पराभव मान्य करायचा?

पैशापेक्षा ज्ञान , अनुभव , चांगल्या कामातून मिळणारा बौद्धिक आनंद महत्त्वाचा मानणाऱ्या माणसाने केवळ वरिष्ठापुढे हांजीहांजी करण्याच्या क्षमतेला दिलेलं बेस्ट पर्फॉर्मन्सचं सर्टिफिकेट किंवा बेकारी असा सवाल समोर आला तर काय पर्याय निवडावा? हे प्रश्न मला पडतात. इतर कोणाला पडतात किंवा कसं मला माहीत नाही.

परीक्षेचा अभ्यास कसा करावा हे मला कळतं पण ऑफिसमध्ये त्या लोकांना अपेक्षित परफॉर्मन्स कसा द्यावा हे मला कळत नाही. आम्हाला कॉलेजमध्ये शिकवलेली आयटी आणि प्रत्यक्षातली आयटी यात खूपच अंतर आहे आणि या जगाशी कसं जुळवून घ्यावं हे मला कळत नाही. प्रत्येक वेळी कामे करूनही नाकर्तेपणाचा शिक्का कपाळावर बसल्यानंतर मला शेवटी असंच म्हणवंसं वाटतं
-सबकुछ सीखा हमने, ना सीखी होशियारी
सच है दुनियावालों के हम है अनाडी.....

शुद्ध कल्याण...

2009-01-27T17:56:00.001+05:30

कल्याण हा तसा कल्याणकारी राग आहे. शिवाय तो थाटही आहे.
गायन शिकायला सुरुवात करताना पहिली ओळख होते ती यमन रागाची. हिंदीत याला कदाचित ती यमन म्हणत असतील ( उ. विलायत खाँसाहेबांच्या लेकीचं नाव यमन होतं असं कुठेतरी वाचल्याचं स्मरतंय ) पण प्रत्यक्षात मात्र हा आहे रागांचा राजा. याची प्रकृती अगदी पैलवानी थाटाची असल्यामुळे याचं सगळंच अगदी मर्दानी डौलाचं आहे. काही लोक यमन आणि कल्याण हे वेगळे राग मानतात कारण परंपरेनुसार यमन रागात पंचम वर्ज्य आहे तर कल्याण हा थाट असल्यामुळे त्यात आरोही -अवरोही पंचम घेतला जातो. कल्याण थाटातलाच अजून एक राजयोगावर जन्माला आलेला राग म्हणजे भूप. हा राग म्हणजे अंबारीसहित हत्तीचा डौल आहे. रडक्या कोमल स्वरांची भानगड नसलेला आणि पाचच सूर असल्यामुळे शिकायला खूप सोपा असलेला भूप वातावरण प्रसन्न करून सोडतो. पण प्रत्यक्षात गायला आणि विशेषतः रंगवायला मात्र अति अवघड. विशेषतः ताना घेताना गायकाच्या गळ्याचा अगदी कस लागतो. हा रागसंगीताचा चक्रवर्ती सम्राट आहे. त्याच्या वाटेला जाणं हे येरागबाळाचे काम नोहे. भूप म्हटला की मला हटकून आठवण होते ती पुलंच्या आवाज आवाज या लेखाची(आम्हाला जिकडे तिकडे सतत पुलं आठवत असल्यामुळे ज्यांना पुलं तोंडपाठ नाहीत अशा लोकांची जरा पंचाईतच होते... असो) तर, रेल्वेच्या फर्स्ट क्लासच्या बर्थवर असलेल्या पंख्यातून म्हणे सतारीसारख्या गती वाजतात. फर्स्ट क्लासच्या बर्थवर झोपावं आणि पंख्याला "चलो बेटा आज भूपही सुनेंगे" अशी फर्माईश करावी. पंख्यातून अक्षरशः भूप सुरू होतो. इच्छुकांनी स्वतःच्या जबाबदारीवर भूप गाऊन पाहावा - इति पुलं!
असे हे यमन आणि भूप . अलिकडे हे दोन्ही राग फारसे ऐकायलाच मिळत नाहीत. पण निगाहे मिलाने को जी चाहता है हा ढोबळमानाने यमन आणि किशोरीबाईंचं सहेला रे आ मिल गाये म्हणजे साक्षात भूप असं म्हटलं तरी त्या दोघांची ती चमकदार रूपं डोळ्यांसमोर तरळतात. तसे हे दोघं स्वभावाने अगदी प्रेमळ आहेत. नवशिके गायक यांच्याशी जी काही झटापट , क्वचित कुस्तीसुद्धा करतात ती हे उदार मनाने ऐकून घेतात. नवशिक्या तबलजीला "बजाओ बेटे , घबराओ मत.. मी आहे ना तुझ्या पाठीशी" असं म्हणत सहज सांभाळून घेणाऱ्या वसंतराव देशपांड्यांसारखेच! पण पोरंसोरं यांच्याशी खेळत असली तरी हे राग गाणं म्हणजे मुळीच पोरखेळ नाही. मला तर यमन म्हणजे बाहेर सांजावलेलं पाहून कोणीतरी पितळेची उंच सहस्रदळी समईच उजळली आहे असं वाटतं. आणि भूप म्हणजे तर उंच छताला टांगलेलं आणि पूर्णपणे उजळलेलं लखलखतं बिलोरी झुंबरच! यांच्यात डावं उजवं कसं करणार?
हे दोन राग जेंव्हा एकत्रितपणे गायले जातात तेंव्हा त्यातून तयार होतो तो शुद्ध कल्याण. शुद्ध कल्याण म्हणजे सोन्याला सुगंध! ऑलिंपिक मध्ये जेंव्हा दोन जिम्नॅस्ट एकसारख्या हालचालींचा समन्वय दाखवतात तेंव्हा जसं वाटतं तसंच शुद्ध कल्याण ऐकताना होऊन जातं. यमन आणि भूप यांचं जोडकाम असला तरी शुध कल्याण या दोघांपेक्षा वेगळा आहे. शुद्ध कल्याण म्हणजे एखाद्या आकाशगंगेतला अनेक ताऱ्यांनी भरलेला तेजोमेघ आहे. प्रसन्नतेचं भारून टाकणारं गारुड आहे. कानांना आणि कानांवाटे मनाला सुखावून टाकणारी बासुंदी आहे. आजवर फक्त आस्वादलेला शुद्ध कल्याण काल थोडासा गायला मिळाला आणि जीव नेचे नेचे होतो सारा....
पूरिया - मारव्यासारखा हा कातर करत नाही. बसंत-बहारीसारखा हुरहूर लावीत नाही. बिहाग-मारू बिहाग नंदासारखा लालित्यपूर्ण पदन्यास करीत नाही. शुद्ध कल्याण हा अण्णांसारखा आहे. आपल्या रांगड्या मर्दानी आवेशाने डोळे दिपवून टाकणारा, कानांचं पारणं फेडणारा. लताबाई - आशाबाई एकत्र गाताहेत असा भास निर्माण करणारा. कोकणातल्या प्रलयंकारी पावसात हसत हसत भिजणाऱ्या रायगडासारखा. दर्या खवळे तिळभर न ढळे अशा जंजिऱ्यासारखा. विराट तरीही देखणा. राकट तरीही नितळ हसरा गुळगुळीत. तेजोमय... प्रकाशपूजक... उत्सवी....

--अदिती

एकवार आज फिरून ....

2009-01-25T23:28:00.000+05:30

नव्या वर्षात आजवर दुर्लक्षित असलेल्या ब्लॉगकडे जरा (जास्त) नियमितपणे लक्ष द्यावं असा संकल्प केल्यामुळे आज या पानावर जमलेली धूळ झटकली जाते आहे. सर्व संकल्पांचे रंग हे तेरड्यासारखेच तीन दिवसांत उडून जाणारे असतात. हा किती दिवस टिकतो पहायचं...
हे लिहितालिहिताच बालपणापासून अनेकवेळा जाणवलेलं सत्य नकळत पुन्हा एकदा आठवलं. उत्स्फूर्तता, बेभान-बेधुंद अवस्थेच्या सतत प्रेमात असलेल्या माणसांना सगळ्यात जर कसला कंटाळा येत असेल तर तो असतो नियमितपणा या गोष्टीचा. 'नेमेची येतो मग पावसाळा असे सृष्टीचे कौतुक जाण बाळा ' ही ओळ घातली की निबंधाला कसं वजन येतं, त्यामुळे मार्क मिळवण्यासाठीच्या अनेक युक्त्या-क्लृप्त्यांमधली ही पेटंट युक्ती असली तरीही त्या नियमितपणाचा कंटाळाच प्रत्यक्षात जास्त जाणवलेला आहे. रोजचं आठ-ते-पाच चं चक्र पाळताना ' रुटिनः ज ntu' झालेल्या चाकरमानी पामरांना हे नियमितपणाचं खूळ पाठीवरच्या सिंदबादच्या म्हाताऱ्याइतकं जड वाटल्यास नवल ते काय? तरीसुद्धा आवडतं काम करायला वेळकाळ पहायचा नसतो. म्हणूनच हे जालनिशी - लेखन करायच्या निश्चयाने उसळी मारली आहे.
मराठी जालनिश्यांमध्ये नंदन, ट्युलिप, धोंडोपंत ही माझ्या माहितीतील काही पॉप्युलर नावं. ज्या तन्मयतेने आणि निष्ठेने हे लोक ब्लॉग लिहितात आणि तो सजव्तात ते पाहून तेथे कर माझे जुळती अशीच माझी अवस्था होते. अलिकडे केतन कुल्कर्णींचा असंच-आपलं हा ब्लॉग वाचला. खूप छान वाटलं वाचून. निष्ठेने आणि नियमाने जाललेखन करणाऱ्या या सर्व रथी महारथींना दंडवत घालून 'आयुष्यग्रंथाचं नवं पान उलटते आहे'(सुज्ञांस सांगणे न लगे... )
हे नमनाला बुधलाभर तेल वाया घालवल्यावर आता काहीतरी(च) लिहिणं क्रमप्राप्त आहे म्हणून हा प्रयत्न...

--अदिती

कृपा तुझी रे अपार आहे

2007-12-12T11:19:00.000+05:30

हिवाळ्यातली दुपार आहे,
निजावयाचा विचार आहे ...

शिरा करावा नव्या तुपाचा
'हिचा' मिळाला रुकार आहे

खुलून यावे कसे चवीने ?
घरात नुस्ती गवार आहे...

तळून काढा जरा करंज्या
मस्त मिळाला मटार आहे!

दिवास्वप्न हे लगेच भंगे
चहा पिण्याचा सुमार आहे!

असेच देवा मिळो गिळाया
कृपा तुझी रे अपार आहे!

--अदिती
(२३.११.२००७,
कार्तिक शू १४ शके १९२९)

कधी ...

2007-12-12T11:18:00.000+05:30

या तमातुनी मला दिसेल काजवा कधी?
हाय हात हा करी धरेल चांदवा कधी

तोलतो क्षणाक्षणास कारकून बैसला
दादरा कधी धमार मत्त केरवा कधी

कंस फार माजला दया करा प्रभू अता
ध्यास या धरेस उद्धरेल 'आठवा' कधी

साद देत थांबले शकून वाट पाहती
फाल्गुनास दूर पाठवेल पाडवा कधी

फेर लाख मांडलेस, खेळ चालला तुझा
सांग संपणार का खरेच जोगवा कधी

एकलाच प्रश्न जाळतो पुन्हा पुन्हा मला
एकलाच ध्यास लागला असे जिवा 'कधी' !

--अदिती
(२४ ऑक्टोबर २००७,
कोजागिरी पौर्णिमा , शके १०२९)

वर्तुळ

2007-12-12T11:10:00.000+05:30

नावडती कामे करता करता घुमती
या मनामधे किति आशावादी स्वगते
खंडकाव्य ओव्या अभंग कविता गाणी
मी मनात माझ्या बसल्या बसल्या लिहिते

मन म्हणते, मजला संधी दे गं थोडी
एक लेखणी, अशी रिकामी पाने
मग पाहशील तू दिपल्या डोळ्यांपुढती
साहित्य जंगले अन् कवितांची राने

मी हसते तरिही जरा झुकवुनी मान
सांगते मनाला 'कर तू मनाप्रमाणे'
मन आवेशाने खरडायाला बसते
धडपडते, रुसते, लिहितेही नेटाने

त्या वेळ फारसा अजून झाला नाही
तोवर प्रतिभेचा आटत जातो झरा
छे.. जमतच नाही... काय लिहावे आता
मन मलाच पुसते यक्षप्रश्न हा खरा

मज अर्धेमुर्धे ते काव्याचे तुकडे
वाकुल्या दाखवत दात काढुनी हसती
यमकांच्या जोड्या,शब्दांच्या आगीनगाड्या
'ठेसनी' मनाच्या संप पुकारुन बसती

वल्गना मनाच्या वांझोट्या ठरताना मी
सोडून उसासा कामे उरकाया वळते
मिनिटात दहा मन पुन्हा नव्याने बेटे
स्वप्नास नव्या काव्याच्या बघून चळते......

--अदिती
(११ ऑक्टोबर २००७
भाद्रपद वद्य १४,
शके १९२९)

दिवाळी पहाट

2007-12-12T11:08:00.000+05:30

आली पहाट हलके हसऱ्या धुक्याची
अंगी खट्याळ हसरा फुलवीत काटा
दारी दिव्यात उजळे हळुवार नक्षी
तेजाळ थेंब ढळती उजळीत वाटा

अंधार थंड बुजरा लपतोच कोठे
ज्योतीस वात धरता उचलून माथी
तेजात चूर अवघे जग रंगताना
झेपा अनार हिरवे उसळून घेती

एकेक हास्य उजळे प्रतिमा घराची
स्व्प्नातलेच दिसते घरकूल माझे
ये सांगता न असले सुख लाभता हे
डोळ्यांत चंद्रनिवल्या प्रतिबिंब साजे

आकाशदीप डुलतो हसतात झाडे
लावी पहाट टिकली रविरूप भाळी
आनंद नाचत फिरे गगनी,धरेशी
तेजात न्हात बघ ही उतरे दिवाळी!
--अदिती

मळभ

2007-06-15T08:35:00.000+05:30

खिडकी बाहेरचं दाटलं मळभ
आता मला वेढून टाकतं
आतबाहेर काळोख सारा
वारा येतो, दार लागतं

आभाळाच्या पायथ्याशी
उजेडाचा हात आहे
म्हणून आपलं मानायचं, की,
अजूनही दिवस आहे

मोहमयी जरतारी
कुठल्याच ढगाला नाही कडा
नुसताच आव पावसाचा
आणि रस्ता सगळा कोरडा

पाऊस येईल म्हणताना
क्षण क्षण ढकलायचा
कंटाळ्याचा करडा पक्षी
पुन्हा पुन्हा हाकलायचा

शिणले, थकले डोळे मग
जरा मिटू मिटू होतात
झोप जरा लागत नाही
फक्त कुढणे हेच हातात

घुसमट अशी होते रोज
तरी श्वास सावरायचा
आकाशाचा निळा रंग
पुन्हा करड्यात कालवायचा

मळभ काही हटत नाही
पाऊस काही पडत नाही
पडो बापडा पडेल तेंव्हा...
माझं काही अडत नाही

निर्विकार कोडगेपणा,
बाहेर सगळं कोरडं आकाश
आंधळ्या झालेल्या मनाला
होतात पहाटेचे भास....

(१४ जून २००७,
अधिक ज्येष्ठ अमावास्या,
भारतीय सौर शके १९२९)

हा कल्पांताचा प्रहर जाहला सुरू....

2007-04-28T20:42:00.000+05:30

ऐन्यात जिवाच्या दुःखाचे प्रतिबिंब,
डोळ्यातुन वाहे अश्रू ओलाचिंब
रक्तातुन घुमतो आकांतांचा गाव,
पावलोपावली बसे नवा हा घाव
हे भग्न धुमारे वणव्यातुन उरलेले,
हे सत्य वनाच्या हृदयातुन मुरलेले
ही दिशा नसे गं उदसवाणी आज,
विपरीत येथला दिवस येथली सांज
माथ्यावर दिसतो का पुनवेचा चांद,
रवी मध्यान्हीचा खरा,खरा की चांद
कोवळ्या कळ्यांना वारा गाळीत जाई,
वठलेल्या तरूचे भूत नव्हाळीत गाई
जाणीव न उरली आता दुसरी काही,
वेदनांवाचुनी शब्दच उरला नाही
हा कल्पांताचा प्रहर जाहला सुरू
जळणेच राहिले हाती मग भुरुभुरू

--अदिती
५-१०-२००५

रितेपणा...

2007-04-05T17:28:00.001+05:30

पुन्हापुन्हा मला गिळून टाकतो रितेपणा
नवीन जागताच आस वाढतो रितेपणा

निशा -उषा धरून पाठ येत जात सारख्या
कणाकणात शून्यताच शोधतो रितेपणा

न आठवे कशा कधी कुठून लोपल्या सरी
क्षणैक मेघ दाटताच भंगतो रितेपणा

वसंत रास खेळतो भरून रंग वाहती
फुलाफुलास गालबोट लावतो रितेपणा

स्वरात खोल वेदना करात फोल आयुधे
उरात बोल आत आत कोंडतो रितेपणा

(५ एप्रिल २००७)

शब्द माझ्या अंतरीचे आरसे

2007-01-03T19:39:00.000+05:30

आत काही दाटले अंधारसे
शब्द माझ्या अंतरीचे आरसे

ही अवस्था कोणती सांगू कसे?
नाही तिचे कोणीच केले बारसे

जाऊ दे ना ही लढाई संपली
संपले कोठे लढाऊ वारसे

मध्यरात्रीला निमाला तो दिवा
वातीस उरले तेल नव्हते फारसे

स्मरते मला ती वेळ सायंकाळची
दोन तारा बोलल्या गंधारसे

आज माझिया कणाकणात कान जागले.....

2007-01-03T19:36:00.000+05:30

आज माझिया कणाकणात कान जागले
चोरपावलातले कुठून नाद बोलले?

अंबरात अंतरात एक बिंब हे कसे?
पाहुनी हसू तुझे मनास खूळ लागले

ज्योत नाचरी दिव्यात झुंबरातली प्रभा
वीज हे तुझेच रूप , तेज होय धाकले

दोन आसवे चुकार सांडली अखेरची
फूल ते मिटायला क्षणात दूर चालले

आज पाहते उभा पुढ्यात काळ वेगळा
सांधतील का कधी नव्यास खंड मागले?

वाट धावते तरी तिला न वाट सापडे
अंत ना तिला मुळी कधी न पाय थांबले

--अदिती(६.१०.०६)

झुळूक

2007-01-03T19:33:00.000+05:30

आवाज ना कुणाचा
ही शांत सावली
ही झुळूक नाचरी
खुळी आकाशबावरी

तिची निळीशी काया
तरल सचेतन स्पर्श
फुलाफुलावर फिरते
कणाकणात शिरते

तो पिंपळ हिरवासा
हसतो सोडून मौन
चमचमणाऱ्या टिकल्या
जीर्ण पालव्या पिकल्या

जाते उडवून खट्याळ
उंच टोपी माडाची
खुद्कन आंबा हसतो
तिथे शेवगा रुसतो

ती जाते अल्लड तेंव्हा
एक उसासा सुटतो
मन क्षणभर बावरते
तिला पुन्हा आळवते

करकरत्या खाटेवरती
पुन्हा लागते डुलकी
ती स्वप्नी येऊन जाते
पण खुणा सोडून जाते....

--अदिती(१७.१०.०६)

आंतरजातीय विवाह!

2006-12-22T09:39:00.000+05:30

(एका ई-पत्रातून माझ्यापर्यंत आलेली ही कथा. मनोरंजक वाटली म्हणून इथे टंकलिखित करते आहे. मी केलेला तिचा हा स्वैर अनुवाद आहे.)"
.... विवेकदादाच्या लग्नाचा प्रश्न आता ऐरणीवर आला होता. विक्रम और वेताळ मधल्या विक्रमराजासारखे बाबा अथकपणे त्याची पत्रिका घेऊन ज्योतिष्याकडे जायचे. सुंदर, दादाला साजेशा, मुख्य म्हणजे त्याची पत्रिका ज्यांच्याशी जुळायची अशा अय्यर मुलींची यादी घेऊन यायचे. नंतर ती यादी दादाला पाठवून द्यायचे. पण त्याचा आपला कायम नकार असायचा. दादाची म्हणजे सगळी मजामजाच होती. एक पाऊल अमेरिकेत आणि दुसरं कोचीनला ऑफिसात असणाऱ्या दादाला तिसरं पाऊल घरी टाकायला अधूनमधून वेळ मिळायचा हीच आपली गेल्या जन्मीची पुण्याई आहे असं आईचं मत होतं.
तसं आमचं घराणं कर्मठ. बाबा अजूनही रोज कपाळावर गंधाचं त्रिपुंड्र लावायचे. आई सगळे उपास तापास व्रतवैकल्यं न चुकता करायची. आजीचा तर जप दिवसरात्र सुरूच असायचा. त्या दिवशी, कोचीनहून विवेकदादाचा फोन खणखणला तेंव्हा आमच्या घरात तीच सोवळी शांतता नांदत होती. त्या फोनने त्या शांततेला भगदाड पाडलं. दादाने फोन करून बाबांना सांगितलं की त्याची बार्बरा नावाची एक अमेरिकन मैत्रीण काही कामानिमित्त दोन आठवडे त्रिवेंद्रमला येणार होती. तिची राहण्या-जेवण्याची व्यवस्था आमच्या घरी करायचं त्याने तिला कबूल केलं होतं.
दादाचा फोन आल्यापासून साधारण तिसऱ्या दिवशी काहीशा नाखुशीनेच बाबा आणि त्यांच्या मागोमाग मी असे विमानतळावर गेलो. सकाळचे आठ वाजले होते.बाबा, समोरून येणाऱ्या सर्व गोऱ्या मुलींकडे बघायचं टाळत, हातात 'वेलकम बार्बरा' असा फलक घेऊन उभे होते. अखेरीस एक उंच आणि धिप्पाड मुलगी आमच्या दिशेने आली. आळसावलेल्या चेहऱ्याने, इवलीशी ट्रॅव्हल बॅग ओढत ती आमच्याकडे आली तेंव्हा बाबांच्या चेहऱ्यावर उमटलेले भाव बघून मला फुटणारं हसू दाबायला मला जाम प्रयास पडले. तिचा वेष तर सगळ्यात नमुनेदार होता. गुडघ्याच्या वर येणारी अर्धी पँट, बिनबाह्यांचा टी शर्ट आणि उंच टाचांचे टॉक टॉक वाजणारे बूट. तिच्या टी शर्टचा गळा इतका खोल होता की तो बघून आईला आणि आजीला नक्कीच झीट येणार या विचाराने मला परत एकदा हसू आवरेना. माझा हात हातात घेऊन ती "हाय वायजयन्ती" असं म्हणाली. मीही तिच्याकडे बघून हॅलो केलं. ती बाबांकडे वळणार इतक्यात कसल्यातरी घाईत असल्यासारखे तिच्या नावाचा तो फलक उचलीत ते पार्किंगच्या दिशेनं चालूही लागले. दोन लहान भारतीय-अमेरिकन मुलं माझा हात धरून अमेरिकन ऍक्सेन्टमधे मला आन्ट वायजयन्ती ,अशी हाक मारताहेत असं चित्र माझ्या मनःचक्षूंपुढे दिसू लागलं. गाडीतही तिच्याकडे बघायचं टाळत बाबांनी जोरात गाडी हाकली. एरवी वाहतुकीचे सगळे नियम पाळणाऱ्या बाबांनी आज किती सिग्नल तोडले हे त्यांच्या लक्षात आलं नाही हेच बरं झालं.आम्ही घरी पोचलो. आई-आजी अंघोळी उरकून शुचिर्भूतपणे सकाळाची स्तोत्रं म्हणत होत्या. बार्बराने एकदम आत जाऊन आईला मिठी मारली. सोवळ्याचं असं पिठलं झालेलं बघून आईचा चेहरा बघण्यासारखा झाला. आईने भराभरा बार्बराला तिच्या खोलीत नेऊन सोडलं आणि तू फ्रेश हो तोवर जेवायची तयारी करते असं म्हणत तिथून काढता पाय घेतला. आजी सवयीने फक्त माळेतले मणी फिरवत होती. जपाचे मंत्र म्हणायचं भानही तिला राहिलं नव्हतं. आणि मी मात्र एकीकडे स्वतःशी हसत, ही सगळी गंमत याहूवर दादाला मिनिट बाय मिनिट रिअल टाईम अपडेट म्हणून सांगत होते.
बार्बरा जेवायला टेबलावर येऊन बसली तेंव्हा तिने कपडे बदलले होते. आत्ताचा तिचा टॉप तर इतका तोकडा होता की बास... "इट्स टू हॉट..." असं म्हणत तिने पानात काय वाढलंय हे बघायला सुरुवात केली. एक तर ती बाबांच्या समोरच बसली होती. त्यातून "आय थॉट वी वुड हॅव इंडियन चिकन " हे तिचं हे वाक्य ऐकून बाबांनी आपली मान जोरजोरात हालवली आणि आढ्याकडे बघायला सुरुवात केली. ही पारा तापमापक फोडून बाहेर पडण्याइतका चढला आहे याची खूण आहे आम्हाला सवयीने माहीत होतं. पण याची काहीच कल्पना नसल्याने बार्बराने आपलेच घोडे दामटले.' यू नो व्हॉट गोज वेल विथ इंडियन चिकन? इंडियन बियर' असं म्हणून एक बियरची बाटली टेबलावर ठेवली. आता मात्र बाबा तिथून निघूनच गेले. आईने तिला 'आम्ही कर्मठ ब्राह्मण आहोत, आम्ही मांस खात नाही वगैरे जुजबी समजूत घातली आणि कशीबशी जेवणं उरकली.
दुपारी चहाच्या वेळी ती आपल्या खोलीतून बाहेर आली. तिने लॅपटॉप सुरू केला आणि दादाचे फोटो दाखवायला सुरुवात केली. समुद्रकिनाऱ्यावर पोहोण्याच्या पोषाखात दादा आणि अत्यंत तोकडे कपडे घालून त्याला खेटून उभी असलेली बार्बरा पाहून आई-आजीला धरणी आपल्याला पोटात घेईल तर बरे असं वाटायला लागलंय हे स्पष्ट दिसत होतं. पुढचे फोटो पाहणं नको म्हणून बाबा बाहेर निघून गेले. आई स्वयंपाकघरात गेली आणि आजीने डोळे मिटून जप करायला सुरुवात केली. दोन दिवसात आमच्या घरातलं वातावरणच बदललं. दादाने जर या बयेशी लग्न केलं तर काय होईल या चिंतेने आईला रात्री झोप लागेनाशी झाली. केवळ पाहुण्यांशी नीट वागलं पाहिजे म्हणून आई सगळं ओढत होती. बार्बराच्या परत जाण्याच्या दिवसाची सगळेच वाट बघत होते. या सगळ्यावर कळस ठरणारी गोष्ट दुसऱ्या दिवशी सकाळी घडली. सकाळी अंघोळीला म्हणून बार्बरा मोरीत शिरली आणि आतून कोरड्या ओकाऱ्यांचे आवाज यायला लागले तेंव्हा मात्र आजीने हाय खाल्ली. आमच्याकडे लग्नाआधी मुलं झालेली चालत नाहीत वगैरे गोष्टी बार्बराला कशा समजावून सांगायच्या या विचाराने आईची अवस्था अगदी वाईट झाली. उरलेला वेळ भयंकर तणावाखाली गेला. आजीने "विवेकला सद्बुद्धी मिळावी" म्हणून विश्वेश्वराला नवस बोलायला सुरुवात केली. बार्बरा सून म्हणून घरी आली आहे या कल्पनेनेच आई बाबांचे चेहरे उतरले. नकळत काही दिवसांपूर्वी घडलेला प्रसंग मला आठवला. माझ्या आत्याच्या मुलाने एका तेलुगू ख्रिश्चन मुलीशी पळून जाऊन लग्न केल्यामुळे घरात हाहाःकार उडाला होता. आत्या धाय मोकलून रडत होती आणि बाबा तिच्या अकलेचा उद्धार करत होते.
"याच्यासाठी मुलांना फालतू स्वातंत्र्य द्यायचं नसतं..."
"दादा, ही वेळ तुझ्यावर येईल तेंव्हा कळेल तुला..."
"माझ्या मुलाने जर असं काही केलं तर मी त्याच्या तोंडावर दार धडकवून त्याला घराबाहेर हाकलून देईन..."
"बघू या काय होतंय ते.."
आता हा प्रकार आत्याच्या कानावर गेल्यावर ती कशी हसेल याच्या कल्पनेने मला फुटलेलं हसू लपवायला मला टेबलाखाली लपावं लागलं.
अखेरीस बार्बराचा परत जाण्याचा दिवस उजाडला. डोक्यावरून एखादं मणामणाचं ओझं उतरावं अशा आविर्भावात बाबा तिला घेऊन विमानतळावर निघाले. तिला सोडून घरी परत आल्या आल्या दादाला फोन करायचा असा त्यांनी निश्चय केला होता.
गंमत म्हणजे दादाचाच फोन आला. त्याची कॉलेजमधली मैत्रीण कोचीनमधे एका कॉन्फरन्ससाठी येणार होती. हैदरबादला एका प्रथितयश संस्थेत ती चाईल्ड सायकॉलॉजिस्ट म्हणून काम करत होती. तिचं नाव डॉ. समीरा शेख. ती दोन दिवसांनंतर येणार होती. दादाने तिचीही काही दिवस आमच्या घरी राहण्याची व्यवस्था केली होती. दादाने तिला आणायला जायची बाबांना गळ घातली. नाईलाजाने बाबा हो म्हणाले. मग काय दोन दिवसांनी पुन्हा एकदा बाबा आणि मी विमानतळावर हातात 'वेलकम समीरा' चा फलक घेऊन उभे. थोड्या वेळाने नाजूक नक्षीचं भरतकाम केलेला सुंदर सलवार कुडता घातलेली एक मुलगी आमच्या दिशेने आली. तिचे केस खूप लांब आणि सुंदर होते. छानसं हसत तिने बाबांकडे बघून हात जोडले.
"नमस्कार" ती म्हणाली. बाबा एकदम खूश झाले.
"नमस्कार!"
"कशी आहेस वैजयन्ती?"
"मजेत आहे" आम्ही घरी आलो.
आता आपल्यापुढे कोणतं ताट वाढून ठेवलं आहे या काळजीने अर्धमेल्या झालेल्या आई-आजीने सोडलेला निःश्वास मला कळला. आत आल्याआल्या तिने आजीला वाकून नमस्कार केला आणि पिशवीतून एक सुरेखशी शाल काढून तिच्यासमोर ठेवली. समीराने आईसाठी साडी आणि माझ्यासाठी हैदराबादी बांगड्या आणल्या होत्या.
"असंच गंमत म्हणून..." असं पुटपुटत ती हात-पाय धुवायला गेली. थोड्या वेळाने आईने जेवायला हाक मारली. समीरा माझ्या शेजारी बसली होती. पानात वाढलेले पदार्थ पाहून ती छान हसली.
"सांबार फारच सुंदर झालंय... मला कधीच जमत नाही असं सांबार..." समीरा आईला म्हणाली.
"त्यात काय मी शिकवीन की तुला..." आजवर आईने कोणत्याही मुसलमान माणसाला तिच्या स्वयंपाकघराचा उंबरा ओलांडू दिला नव्हता. पण त्या दिवशी दुपारी सगळं काही धुडाकावून लावत समीराला घेऊन आई स्वयंपाकघरात गेली आणि अस्सल अय्यर सांबार कसं करायचं हे तिला शिकवायला आईने सुरुवात केली. दोन दिवस देवघरापासून समीरा कटाक्षाने दूर रहात होती. तिसऱ्या दिवशी बाबांनी आपणहून तिला हाक मारली आणि आपल्या देव्हाऱ्यातल्या मूर्ती तिला कौतुकाने दाखवायला सुरुवात केली. आपल्याला कुठल्या मूर्ती वारशाने कशा मिळाल्या हे तिला सांगण्यात ते अगदी रंगून गेले होते.
समीरा घरी आल्याला तीन दिवस उलटून जातात न जातात तोच विवेकने बायको म्हणून हिचीच निवड करावी असे नवस बोलायला सुरुवात झाली होती. त्या आठवड्यातल्या शनिवारी अचानक जेंव्हा दादा घरी आला तेंव्हा तर समीराचं 'स्थळ' त्याच्यासाठी खुद्द आईबाबांनीच पसंत केलं असावं अशा आविर्भावात त्यांनी तिची दादाशी ओळखही करून दिली. माझी मात्र हसता हसता अक्षरशः पुरेवाट झाली होती.
दोन महिन्यांनी दादा आणि समीराचं लग्न झालं.रिसेप्शनच्या वेळी अमेरिकेतून दादाच्या सेक्रेटरीने म्हणजेच बार्बराने एक मोठ्ठा फुलांचा गुच्छ खास तिकडून पाठवला होता. त्याला जोडलेल्या कार्डावर लिहिलं होतं
"फ्लॉवर्स २ डॉलर
पोस्टेज १० डॉलर
ट्रिप टु इंडिया १५०० डॉलर
इंडियन व्हॅल्यूज प्राईसलेस"

--अदिती

गाजराची पुंगी!

2006-12-22T09:36:00.000+05:30

कधी जायचा निघून विखार
कधी यायचे फुलून शिवार

नवी मागणी हरेक क्षणात
पुरे व्हायचा कुठून पगार

तुला पाहता उदास मनात
पुन्हा यायचे भरून विकार

तुला पाहता समोर क्षणात
पुन्हा जायचे पळून विचार

नवा डाव हा , जरी जन तेच
करा तोच ओरडून प्रचार !

--अदिती(१९ ऑक्टोबर २००६)
धनत्रयोदशी, शके १९२८

दिगंत

2006-09-27T09:31:00.000+05:30

का दाटून येतात या उदास छाया
श्रांत विझल्या त्रस्त जिवाला पुन्हा छळाया

दूर क्षितिजापार करडी रेघ आहे
पिवळे उदास गवत खोळंबून राहे

सैरावैरा स्वैर धावती दुखऱ्या वाटा
बंध कुणाचे छंद कुणाला उरले आता

दूर डोंगरांवरून उरल्या जुनाट राया
हरवून गेल्या सुखस्वप्नांची केवळ माया

उदासवाणी हवेत उडती पिकली पाने
का जमिनीचा स्पर्श घडावा तया सुखाने?

चहूकडे कोंदून राहिला नीरव नाद
तरी मला का ऐकू येते दुरून साद?

आभास तुझे वेढून टाकती माझे मीपण
सांग कसे हे भोगायाचे दिगंत आपण?

--अदिती
(११.३.२००६)

चले चलो!

2006-09-05T00:09:00.000+05:30

दोन वर्षांपूर्वी पुणे विद्यापीठाच्या पर्यावरणशास्त्र विभागाच्या अभ्यास सहलीसोबत आम्ही भरतपूर- रणथंबोर -आग्रा - मथुरा असा प्रवास करून आलो. तेंव्हा नुकताच स्वदेस सिनेमा प्रदर्शित झाला होता. 'स्वदेस' बद्दल प्रथमदर्शनी जाणवलेली गोष्ट म्हणजे एम-एटी वर तिबलसीट, आगगाडीत एकाच बाकड्यावरच्या पाच जणांमधला एक, नितळ स्वच्छ पण हिरवट पाण्यातून जाणाऱ्या मोठ्या तराफ्यावर बसलेला शाहरुख आणि या पार्श्वभूमीवर दिसणारं चित्रपटाचं घोषवाक्य "we the people!" तशीही चित्रपटाच्या कथानकाच्या ओघात अगदी उपग्रहापासून, रॉकेटपासून ते बैलगाडीपर्यंत विविध वाहतुकीची साधनं पहायला मिळतात. त्याच सुमाराला उत्तर भारताच्या एका लहानशा तुकड्याला आम्ही दिलेल्या भेटीतही ही वाहनांची विविधता मनापासून अनुभवयाला मिळाली. या प्रवासाचं एका खासगी मासिकासाठी मी लिहिलेलं हे प्रवासवर्णन.(खरं सांगायचं तर प्रवासात 'घडलेल्या' वाहनप्रवासाचं वर्णन!)
भरतपूर रणथंबोर ही अनुक्रमे राष्ट्रीय पक्षी अभयारण्य आणि राष्ट्रीय प्राणी अभयारण्य आहेत. डिस्कव्हरी - ऍनिमल प्लॅनेट - नॅट जिओ च्या प्रेक्षकांना रणथंबोरबद्दल अधिक काही सांगायला नकोच. झपाट्याने कमी होत असलेल्या भारतीय वाघांचं अर्थात ज्याला बेंगाल टायगर या नावाने ओळखलं जातं त्या भारतीय वाघाचं हे वसतिस्थान आहे. देव करो आणि इथलीच नाही तर जगातली वाघांची संख्या वाढती राहो. भरतपूर हे विविध प्रकारचे दुर्मिळ पक्षी , पाणपक्षी, सारस, घुबडं वगैरे पक्ष्यांसाठी प्रसिद्ध आहे. अतिशय दुर्मिळ झालेली छोटी पांढऱ्या घुबडांची एक जोडी आम्हाला इथे बघायला मिळाली आणि धन्य झाल्यासारखं वाटलं. अशीच गुलाबी - करकरणाऱ्या पंखांची आणि केशरी टोकदार चोचींची काळ्या गिधाडांची एक जोडी रणथंबोरला पाहिली. काही वर्षांनी हे दोन्हीही पक्षी नामशेष होण्याची भिती आहे.(गिधाडांवर नुकताच एक अतिशय सुरेख वृत्तचित्रपट डिस्कव्हरी वर पाहिला. रामायणकालीन ज्ञात पक्ष्यांपैकी असलेले हे प्रचंड गृध्रराजही आता झपाट्याने कमी होत आहेत हे पाहून काळजाला अक्षरशः घरं पडली. पण त्याबद्दल पुन्हा सावकाशीने..)
या प्रवासात विमान सोडलं तर बहुतेक सगळ्या वाहतुकीच्या साधनांमधून आम्हाला प्रवास घडला. सहज मनात विचार आला की खरंच आपल्या जीवनाला गती देण्यात या वाहतुकीच्या साधनांचा किती मोठा वाटा आहे!.पूर्वी जेंव्हा वाहतुकीची साधनं आजच्याइतकी प्रगत झालेली नव्हती तेंव्हा देवाने प्रदान केलेले दोन पाय हेच प्रवासाचं प्रमुख साधन होतं. त्यामुळेच त्याला यातायात असा शब्द आला आहे. मराठीमधे यातायात करावी लागणे म्हणजे खूप कष्ट - धावपळ करावी लागणे. खरोखरच लांब अंतरावरचा प्रवास पायी चालत करणे हे अतिशय कष्टाचं काम आहे. गोपाळ भटजींचे "माझा प्रवास" हे पुस्तक वाचताना याचा साक्षात प्रत्यय येतो. कदाचित म्हणूनच पायी तीर्थयात्रा करत करत काशीची गंगा रामेश्वराला नेऊन वाहणे अतिशय पुण्यप्रद मानले गेले असेल. भरतपूरमधे अजगरांची बिळं शोधण्यासाठी मी एकवीस किलोमीटर चालले तेंव्हा पायाला चक्रे लावणे म्हणजे काय ते कळालं! पायी चालताना दम लागला की तोंडाची चक्रं(टकळी!!!) बंद होतात, मन अंतर्मुख होतं आणि आजूबाजूच्या नीरव शांततेचा आपण भाग होऊन जातो हे मला जाणवलं. मधून मधून येणारे पक्ष्यांचे आवाज आणि आपल्या पावलाखाली चुरडला जाणारा पाचोळा अशा वातावरणातून अडीच तास चालताना शांतता ऐकण्याचा एक अवर्णनीय अनुभव मी घेतला. तत्त्वचिंतनासाठी ऋषीमुनी आणि मोक्षप्राप्तीसाठी मुमुक्षु अरण्याचा मार्ग का धरत असतील हे थोडंसं कळल्यासारखं वाटलं.(पाडस मधला पेनी गाव सोडून जंगलात का गेला त्याचीही आठवण झाली)...
पायी चालणाऱ्या माणसांनी घोडे-हत्ती-खेचरं-गाढवं अशा प्राण्यांचा वापर प्रवासासाठी वाहन म्हणून करायला सुरुवात केली. ज्याच्याकडे प्राणी जास्त त्याचा मान मोठा होता. प्राणी हे धन मानण्यात येई. श्रीसूक्तात संपत्ती दे अशी प्रार्थना करताना "अश्वदायी गोदायी धनदायी महाधने" अशी लक्ष्मीला विनंती केली आहे. मला जेंव्हा आईने ही ओळ समजावून सांगितली, सरमा- पणींची गोष्ट सांगितली तेंव्हा मी खूप लहान होते. गायीला धन मानायचं या कल्पनेने मला हसू आलं होतं. पण प्राण्यांना धन मानतात म्हणजे काय याचा प्रत्यय जयपूरच्या आमेरगढ किल्ल्यावर जाताना आला. तेरा-चौदाशे पायऱ्या चढून जाण्याला दुसरा पर्याय म्हणजे राजेशाही थाटात हत्तीच्या पाठीवर बसून जायचं हे पाहून मी भलतीच खूश झाले होते(नुकतंच जेवण झालं होतं... अशा वेळी चौदाशे पायऱ्या चढायच्या? त्यादेखील फक्त मुघल - ए - आझम चं चित्रीकरण जिथे झालं ती जागा बघायला? काय वेडबीड लागलंय का?) पण आमचे हवेतले मनोरे हवेतच कोसळले. मुंबई ते जयपूर प्रवासाइतकं भाडं फक्त एक आमेरगढ हत्तीवरून बघायला द्यावं लागतं हे पाहून मला आयुष्यात पहिल्यांदा मी तोंडात चांदीचा चमचा घेऊन जन्माला आले नाही किंवा माझा जन्म अमेरिकेत झाला नाही(अजूनही गोरा साहेब म्हणतो ते ब्रह्मवाक्य मानून त्यांच्यापुढे लाचार गुलामगिरी दाखवत हिंडणारी आणि एतद्देशीयांकडे दुर्लक्ष करून परदेशी लोकांपुढे लाळ घोटणारी खूप लोकं मला या प्रवासात दिसली. फिरंग्यांचा राग तर येत होताच पण तरीही चौदाशे पायऱ्या?... असो) याचं मला जरा वाईटच वाटलं. एकूणच हल्लीच्या काळातही प्राणी = धन हे समीकरण कायम आहे हे पाहून धन्य वाटले.
राजस्थानात गेलो होतो पण मरुभूमीत जाणं झालं नाही त्यामुळे वाळवंटातलं जहाज अर्थात उंटावरून शेळ्या हाकायला किती पैसे पडतात हे समजू शकले नाही..त्यामुळे 'उंटावरचं शहाण'पण मी पुढच्या ट्रिपसाठी राखून ठेवलंय.
पायी चालणं, मग प्राण्यांच्या पाठीवर स्वार होणं यानंतर जागतिक ,सामाजिक सर्वसमावेशक, सर्वपरिवर्तक क्रांत्यांमधे सर्वात महत्त्वाच्या क्रांतीचा म्हणजे चाकांचा क्रम लागतो. माणसाला चाकाचा शोध लागला आणि काळाची - युगाची गती अनेकपटींनी वाढली. (चाक किंवा चक्र म्हटलं की चटकन अनेक संदर्भ आठवतात. महाभारतातला तो "मै समय हू, मै अक्षय और अनंत हू वाला हरीश भिमाणींचा धीरगंभीर आवाज, पुलंचं "टायर बसली की आधी पंक्चर होतो तो ड्रायव्हरचा चेहरा पासून ते रडीचा डाव खडी खेळणारा अर्जुन, बिचाऱ्या कर्णाचं चाक जमिनीत रुतल्याची ती पेपरात लिहिलेली कथा" ते "चक्रवत् परिवर्तन्ते" किंवा "चक्रनेमिक्रमेण" ते पार सवाई मधे ऐकलेला मालिनीबाईंचा चक्रधर इथपर्यंत. असो विषयांतर पुरे)
या चाकाच्या संदर्भात अत्यंत मनोरंजक पण हळहळ वाटायला लावणारी गोष्ट मी वाचली ती मीना प्रभूंच्या 'मेक्सिकोपर्व'या पुस्तकात.माया संस्कृतीमधे गणित ,त्यातूनही खगोलीय गणित या विषयात अतिशय आश्चर्यकारक आणि थक्क करून सोडणारी प्रगती झाली. पण त्यांच्याकडे चाकाला देवाचं रूप मानत असत त्यामुळे देवाघरची फुलं असलेल्या लहान मुलांनाच फक्त चाकांची खेळणी वापरायला परवानगी होती. मोठ्या माणसांना चक अस्पर्श्य होतं. आपल्याच प्रगतीच्या चालत्या गाड्याला खीळ घालणारी ही दुर्दैवी माणसं पाहून हळहळ वाटल्याशिवाय राहत नाही.
चाकाचा शोध लागला आणि कुंभाराच्या चाकापासून रहाटापर्यंत आणि नंतर चक्राकार अशा 'सबसे बडा रुपैय्या' पर्यंत सगळी समाजव्यवस्था चक्र लावून पळू लागली.याच चाकाचा अतिशय सुरेख उपयोग करून भौतिकशास्त्राचे चालतेबोलते प्रतीक असे एक वाहन बनवले गेले ते म्हणजे सायकल. असं म्हणतात की पूर्वी सायकलींच्या चाकात हवा भरत नसत. किंबहुना हवा भरायच्या रबरी नळीशिवाय नुसत्या धातूच्या गोलाकार चाकांवर एके काळी सायकली डगडगत असत. रबराचा शोध लागला आणि कोणालातरी या धातूच्या गोलांवर रबरी नळ्या बसवून त्यात धक्कारोधक म्हणून हवा भरण्याची अभिनव कल्पना सुचली आणि त्यातूनच तयार झाली आजची सायकल. भा. रा. भागवतांचा फुरसुंगीचा फास्टर फेणे वाचला तेंव्हापासून त्याची ती हडकुळी माझ्यासाठी असूयायुक्त प्रेमाचा विषय बनली होती. सायकलचा सार्वजनिक वाहतुकीतला प्रकार म्हणजे सायकल रिक्शा. जयपूरसकट उत्तर भारतात आजही सायकल रिक्षा मोठ्या प्रमाणात वापरल्या जातात. पण एकाच माणसाने छाती फुटेपर्यंत सायकल 'मारायची' आणि इतर आळशी गव्हाच्या जड पोत्यांचं वजन ओढून न्यायचं ही कल्पनाच आपल्याला पटली नाही.
जेंव्हा डिझेल इंजिनाचा शोध लागला तेंव्हा एक मोठी क्रांती झाली. तोपर्यंत समाजातले धनाढ्य - बडे लोक हौसेने बग्ग्या, मेणे , पालख्या आणि कोण जाणॆ काय काय वापरायचे. पण डिझेलच्या इंजिनावर धावणाऱ्या स्वयंचलित चारचाकी गाड्या आल्या आणि या उच्चभ्रू वर्गाला आपली मिजास दाखवण्याची नवी साधने मिळाली.(याही विषयावर डिस्कव्हरी - हिस्टरी वाहिन्यांना तोड नाही. सर हेन्री फोर्ड यांच्या मोटारी बनवण्याच्या प्रयोगातून साकारलेली यशाची दंतकथा नुकतीच पाहण्यात आली. अप्रतिम लघुचित्रपट. जरूर पहावा असा..) आमच्या या इवल्याशा प्रवासात अगदी क्वालिसपासून ते उत्तर प्रदेश राज्य परिवहन अर्थात UPST पर्यंत बऱ्याच गाड्या घडल्या. आग्र्याला तेजोमहालयाने एक दिवस हुलकावणी दिली आणि दुसऱ्या दिवशी मात्र व्यवस्थित दर्शन दिले. तिथून मथुरेला कृष्णजन्मभूमीचे दर्शन घेऊन आम्हाला रात्री भरतपूर गाठायचे होते. त्या खाजगी बसवाहकाकडे राज्यांची सीमा ओलांडण्यासाठी आवश्यक परवाना नसल्याचे आम्हाला कळले तेंव्हा रात्रीचे नऊ वाजले होते. आम्ही मथुरेत! आता यमुना ओलांडून गोकुळाला जायचे की काय अशी एक गंमतशीर कल्पना मला सुचली. तेवढ्यात आमच्या चालकाने मार्ग काढला. आणि आम्हाला बसस्टँडवर नेऊन सोडण्याचे कबूल केले. बऱ्यापैकी मोठ्या प्रवासी बसमधे सामानासकट आम्ही पंचावन्न जण कसेबसे मावत होतो. आता सार्वजनिक राज्यपरिवहन म्हणजे आमचे कसे होणार या चिंतेने मी परमेश्वराची करुणा भाकायला सुरुवात केली. स्टॅंडवर आमची पलटण उतरली तेंव्हा रात्रीचे ११:३० झाले होते.तिथे समोर उभा असलेला चारचाकी प्रकार पाहून धडकीच भरली. न राहवून पु लं च्या " मायदेशीच्या यस्टीच्या खडखडाटावर आवाज काढून "वाला खडखडाट आठवला. बाहेर प्रचंड थंडी. थंडी अगदी मी म्हणत होती. थंडी मी म्हणत होती की दात आम्ही म्हणत होते हे कळणं अवघड होतं कारण दात कडकड वाजत होते. सामानासकट आम्ही बशीत कसे मावणार याची चिंता लागली होती. रस्त्यावर प्रचंड धुकं. चार हातांपलिकडलं दिसत नव्हतं. रात्र बरीच झाली असल्यामुळे आणि प्रचंड दमल्यामुळे अनावर होऊ पहात असलेली झोप अशा सगळ्या परिस्थितीत त्या धुडात शिरलो. आत चुरगाळून फेकलेली तिकिटं, पालापाचोळा असा केराचा हा ढीग साठलेला. एकतर आम्ही किंवा सामान असा "mutually exclusive" प्रकार होणार असं वाटत होतं. पण ती बसमाऊली चक्क प्रेमळ निघाली. खिडक्यांच्या काचा खडखडत नव्हत्या. झोंबरं वारं आत शिरत नव्हतं. चालकाचं आसन जाळीपाठीमागे होतं आणि त्याच्याशेजारी म्होप जागा होती. गियरबॉक्सशेजारी आमचं सामान (आणि त्यावर चार इतर प्रवासी!) आरामात मावलं. दहा मिनिटे घालवून चालकाने धुक्यात वाट दाखवणारा विशेष दिवा बसवून घेतला. ती त्या दिवशीची शेवटची गाडी होती. पण आम्ही प्रचंड बहुसंख्येने पोचल्यामुळे हाऊसफुल्ल! त्यामुळे तोही बापडा खूश झालेला असावा. अखेरीस कानाला मफलर घट्ट गुंडाळत त्याने गिअर टाकला आणि असा काही खणखणीत आवाज करून गाडी पळायला लागली की बास! साऱ्या शंका कुठच्या कुठे पळाल्या. शिवाय वाकडी वाट करून तिने आम्हाला हॉटेलच्या दारात सामानासकट आणून सोडलं. जी बस भितीदायक डाकीण वाटत होती तीच आमची प्रेमळ मैत्रीण ठरली. (त्या मार्गावर दरोडे आणि लुटालूट सर्रास चालते आणि रात्रीच्या वेळी तो तसा निर्जन असल्यामुळे हा धोका अधिक वाढतो हे नंतर भरतपूरला पोहोचल्यावर कळलं आणि जीव पुन्हा एकदा भांड्यात पडला..)याबद्दल उत्तर प्रदेश राज्य परिवहनाचे जितके आभार मानावेत तितके थोडेच!
या बस इतकाच विस्मयकारक प्रकार होता तो म्हणजे तिथल्या रिक्शा (सायकल रिक्शा नव्हेत आपल्या नेहमीच्या स्वयंचलित रिक्शा) मुळात रिक्शा हा जपानी शब्द आहे. रिकु म्हणजे प्रयत्न किंवा श्रम. श्या म्हणजे गाडी . जी श्रम लावून ओढली जाते ती गाडी म्हणजे रिक्शा. भारतीय रिक्शाचं कौतुक आणि चेष्टा सतत सुरूच असते उदा. एम,टी.व्ही वरची जाहिरात. सर्वात जास्त माईलेज देऊन चार माणसांना घेऊन जाणारे वाहन म्हणून तिचं मॉडेल लंडनला वस्तुसंग्रहालयात ठेवलंय म्हणे. या वर्णनाप्रमाणे पुण्यात तीन(च!) प्रवासी आणि एक गाडीवान अशा रिक्शा बघायची सवय होती(पुण्यातल्या रिक्शा आणि त्याहूनही रिक्शावाले हा स्वतंत्र लेखाचा विषय आहे....असो) पण मथुरेतले रिक्शावाले काका फारच दिलदार वगैरे निघाले. त्यांनी चालकाच्या आसनाच्या दोन्ही बाजूंना फळ्या लावून, मागच्या बाजूला टांग्यासारख्या विस्तारित आसनांची सोय करून एकेका रिक्शातून १०-१२ सवारी नेण्याची धमाल सोय केली आहे.हा प्रकार पाहून मी तर चाट पडले बाबा. फेविकॉलची पारितोषिकप्राप्त जाहिरात जगल्यासारखंच वाटलं मला. (लंडनला खरं म्हणजे हा नमुना ठेवायला हवा! रिक्शाच्या मूळ निर्मात्यांनाही तो पाहून झीट यावी.. असो)
चारचाकी स्वयंचलित मोठ्या गाड्यांमधे सर्वात सुंदर अनुभव मिळाला तो रणथंबोरमधे. तिथल्या आरटीडीसी च्या एका हॉटेलमधे आम्ही मुक्कामाला होतो. आम्हाला स्टेशनवरून आणण्यापोचवण्यापासून अरण्यात हिंडण्यापर्यंत बऱ्याचशा कामांसाठी तिथे कँटर्स होते. आपली बस साधारण खिडकीच्या पातळीला आडवी कापली आणि तिचं छप्पर काढून टाकलं की कॅंटर तयार होतो. कँटर या इंघ्रजी क्रियापदाचा अर्थ होतो रमतगमत जाणे. अशा या कॅंटर्समधे पुन्हा एकदा सामानासकट आम्ही मावलो. रात्रीचे १२ वाजले होते. सगळीकडे अंधाराची जाड चादर अंथरलेली होती. अशा वेळी खाली आम्ही आणि वर आकाशात शेकडो लखलखते हिरे असा तो ताशी साठ कि.मी. च्या वेगाने केलेला प्रवास खरंच अविस्मरणीय. शेजारीच जंगल होतं आणि शहरी मनुष्यवस्ती दूर होती. त्यामुळे रात्रीच्या प्रखर दिव्यांचे झोत आसमंतात भेसळ करत नव्हते. अशा वेळी आकाशगंगेची खोली कळत होती. याच वैशिष्ट्यपूर्ण कॅंटरमुळे जंगलात झाडावर आपलं शिंग घासणारं एक मोठं सांबर अगदी सहज हात लावता येईल इतक्या जवळून पाहता आलं.(व्याघ्रराजांनी मात्र आमच्यासारख्या यःकश्चित क्षुद्र जीवांकडे साफ दुर्लक्ष केलं. एका बिबळ्याला लांबूनच पाहून वानरांनी केलेला कोलाहल सोडल्यास वाघ असा तो रणथंबोर चा छाप असलेल्या माझ्या आणि माझ्या भावाच्या टोप्यांवरच पहायला मिळाला. पण एका वाघिणीच्या पिल्लांचे ताजे ठसे मात्र दिसले. तिच्या पिल्लाचा पंजा आत्ताच तिच्या पंज्यापेक्षा मोठा झाल्याचं तिथला वनरक्षक मोठ्या कौतुकाने आम्हाला सांगत होता. मला एक क्षणभर त्याचा हेवा वाटला..)
या सर्व प्रवासात राहून गेलेला एक प्रवास आम्हाला त्याच्या आधल्यावर्षी घडला होता. भारतीय रेल्वेचं पश्चिम किनारपट्टीवरचं समुद्राजवळचं शेवटचं स्थानक असलेल्या ओख्याला उतरून आम्ही द्वारकेजवळच्या एका बेटावर मुक्कामी राहण्यासाठी चाललो होतो. बोटीत बसलो. सगळं काही स्थिरस्थावर झालं. संध्याकाळ अगदी टिपेला पोहोचली होती. पण एक प्रश्न उभा राहिला.त्या दिवशी नेमकी ओहोटी होती. ती संपून खाडीतली पाण्याची पातळी पुन्हा वाढेपर्यंत आम्हाला पुढे जाता येणार नव्हतं. मग काय! बोट त्याच जागी गोलगोल फिरु लागली. तेंव्हापासून पुढे जमिनीवर पाऊल ठेवेपर्यंतचे दोन तास मला खलाशी मंडळींबद्दल अपार आदर दाटून आला. नकळत ओशन ट्रँगलपासून ते एम टी आयवा मारू पर्यंत सगळ्या समुद्रसफरी डोळ्यांसमोर तरळून गेल्या. महिने महिने जमिनीचं दर्शनही न घडता खलाशी मंडळी कशी राहू शकतात याचं नवल वाटलं. आजवर वाचलेल्या खलाशीकथांमधले सगळे संदर्भ नकळत पटले.देव खलाश्यांचं भलं करो!
पण सगळ्यात सुखाचा आणि मजेचा प्रवास म्हणजे भारतीय अर्थव्यवस्थेची जीवनरेखा अर्थात भारतीय रेल्वे! गाडी सुटायला अवघी पाच मिनिटे उरलेली असताना आम्ही ती कशी पकडली, दोनच मिनिटांचा हॉल्ट असलेल्या स्थानकावर ५५ माणसांची टीम दीड मिनिटात सामानासकट कशी उतरवली, आम्ही सगळे खाली उतरेपर्यंत टीसी लाच कशी काळजी वाटली, रेल्वेतलं जेवण, कुल्हडमधला चहा, प्लॅस्टिक पिशवीतून पाणी वगैरे गोष्टी अतिशय हृद्य आठवणींचा भाग बनून गेल्या आहेत. तालवाद्यांना तालाचे तुकडे सुचविणारी अतिशय नादमय आणि गतिमान अशी ही आगीनगाडी पुण्याच्या मायभूवर आम्हाला उतरवून यार्डात गेली आणि मला एकदम चाकं लावून घरी जावंसं वाटलं.
शेवटी काय? सारं जीवन हा प्रवास आहे आणि विविध साधनांनी तो प्रेरित केलेला आहे. पृथ्वीच्या पाठीवर बसून कित्येक मैलांचा अंतरिक्षाचा प्रवास आपण करत असतोच की. पृथ्वीचा गोलाकार चाकाच्या गोलाकाराशी आणि चाकाचा गोलाकार घड्याळाच्या गोलाकाराची संतुलन राखून असतोच ना!
त्यामुळेच..
'कायदा पाळा गतीचा काळ मागे लागला, थांबला तो संपला,धावत्याला शक्ती येई आणि रस्ता सापडे'
हेच खरं.
--अदिती

ही रात्र संपते आहे

2006-08-30T23:42:00.000+05:30

जे सांगून समजत नाही
समजावून उमजत नाही,
अंतरास जाळत जाते
शब्दांना गवसत नाही।

ते अटळ मूर्तसे सत्य
मी समोर पाहिले पुरते
मग पुरेपूर जाणवले
क्षण उरले ना यापरते।

डोळ्याला भिडता डोळा
काळाचे पंख थबकले
मन चरचरले चाचरले
मग कायमचे उगी झाले।

मन बुद्धी एकच झाले,
अबोल पूर्णता भरली
बोलण्यास काही ना उरले
प्राक्तनी भोगही सरले

ना उरली काही नाती
ना पाश बंध ना मुक्ती
नशिबाची फिटली दाने
आता ना संग ना विरक्ती

सत्याचा धरूनी हात
मी वाट चालते आहे
दुवा दोन सूर्यांचा
ही रात्र संपते आहे....

--अदिती(१६ एप्रिल २००६)

गुरुचा थोरवा

2006-08-30T01:02:00.000+05:30

(सध्या मनोगती नेहेमीप्रमाणे निरनिराळ्या वादांमधे मन लावून गर्क झालेले आहेत. गुरू-शिष्याच्या नात्यावरून आणि संगीतासारख्या पवित्र गोष्टीवरून चाललेल्या दुर्दैवी वादाने मला फार क्लेष झाले. मग मन शांत करायला म्हणून ध्यान लावून बसले असता काही मनोगतींच्या 'आतला' आवाज अचानक माझ्या कानावर पडला. तो ऐकून फारच विस्मय , अचंबा वगैरे झाल्यामुळे तो जाहीर करते आहे. आतल्या आवाजातले हे स्वगत मला फार उद्बोधक वाटले बुवा! ः ःड
ज्या सोनियादेवींनी आतल्या आवाजाची ही थोर देणगी या देशाला दिली त्यांच्याबद्दलचा माझा आदर शतगुणित झाला आहे हेही जाता जाता ध्वनित केलेले बरे. हाच ऋणनिर्देश समजावा..
--अदिती)

गुरूचा थोरवा । आम्हासीच ठावा
कसा तो जाणावा । गबाळाने?

आम्हीच करितो । खरी गुरुभक्ती
दावुनिया शक्ती । नमवितो

सारखे काढून । तेच तेच गळे
भक्तीचे उमाळे । दाखवतो

आम्ही रंगवितो । भक्तीला गुद्द्याने
येवढ्या मुद्द्याने । जग नमे!

गुरुला ठेवून । शिरी मिरवावे
असे दाखवावे । खोटे दात

आतल्या दातांनी । खावे दातओठ
विरोधकां मूठ । दाखवावी

गुरूचा वापर । प्रदर्शनासाठी
विरोधाला काठी । उगारावी

कष्टाने साधते । अशी दिव्य कला
सांगता सकला । काय उरे

संगीत आमुच्या । आखाड्याची माती
करूनिया कुस्ती । दमवावे

हलवाई खोटा । मिठाईही खोटी
संगीताची लोटी । डबोल्याची

क्लासास जाऊन । शिकतात विद्या
अशा विशारदां । काय कळे

रहावे तयांनी । खुशाल उपाशी
प्रसादाची बशी । विसरावी

नसावा आक्रोश । टोचता लवंग
लिखाण सवंग । मान्य व्हावे

असे होती जगी । शिष्य आणि भक्त
तोचि दिन सत्य । मानावा हो

--अदिती
(२५.७.२००६)

हॅरी पॉटर......

2006-07-07T21:33:00.000+05:30

हॅरी ची गोष्ट लोकांना इतकी का भुरळ घालते आहे यावर सध्या सर्वत्र ऊहापोह सुरु आहे. मला विचाराल तर अद्भुताचं आकर्षण सर्वांनाच असतं. जादू ही अनाकलनीय आणि कल्पनेच्या पलिकडे असते म्हणूनच तिचं प्रचंड आकर्षण आपल्याला वाटतं. हॅरीच्या दुनियेचं वैशिष्ठ्य म्हणजे ती जितकी अद्भुतरम्य आहे तितकीच मानवी पण आहे. हे सगळे जादूगार(जादूने गाssssर करणारे !) आणि जादूगारिणी (चेटकिणी !) खरोखरच सामान्य लोकांसारखे वागतात. त्यांनाही आपल्यासारखेच प्रश्न असतात. जादूने त्यांचं आयुष्य कितीही वेगळं झालं असलं तरीही त्यांच्यासमोरची आव्हानंसुद्धा तितकीच वेगळी (प्रसंगी अवघड) आहेत (लॉर्ड व्होल्डेमॉर्ट). सर्वसामान्य दुष्ट जादूगाराच्या प्रतिमेला विसंगत अशी यातली माणसं प्रेमळ(हॅग्रिड,मॉली वीझली),ऋषीतुल्य आदरणीय(अल्बस डम्बलडोर) , आपल्या प्राणाचही बलिदान करण्यास मागेपुढे न पाहणारी (लिली पॉटर,जेम्स पॉटर,सीरिअस ब्लॅक) अशी सुद्धा आहेत. या त्यांच्या मानवी गुणांमुळे ती आपल्यातलीच एक वाटतात. अतिशय सुंदर आणि सशक्त,घट्ट मैत्री कशी असते हेही यातून दिसतं. या पुस्तकाचे नायक लहान मुलं आहेत त्यांनाच जात्याच आपल्या कल्पनाशक्तीच्या राज्यात विहार करायला आवडतो. शिवाय या बालवीरांच्या साहसी सफरींमधे मोठे लोक त्यांना बरेचदा दुर्मिळ असं स्वातंत्र्य बहाल करताना दिसतात. जादुई प्राणी-पक्षी, जादुई आणि खास हॅरीच्या राज्यातले चमत्कार यांची तिथे रेलचेल असते. शाळेच्या एरवी रोजच्याच आणि म्हणूनच नीरस वाटणाऱ्या पार्श्वभूमीवर जादूचा अभ्यास करायचा ही कल्पना मला तर भारी रोमांचक वाटते.लहान मुलांच्या विश्वात या जादूविश्वाला अतिशय आस्थेनं सामावून घेतलं जातं यात काहीच नवल नाही. मी तर अनेक आजी-आजोबांना सुद्धा लहानांच्या बरोबरीनं या दुनियेत रंगून जातान पहिलं आहे. स्वतः मी सुद्धा एकदा पुस्तक हातात घेतलं की या जगाशी अगदी तहानभूक हरपून समरस होण्याचा अनुभव प्रत्येक वेळेला घेतलेला आहे. या पुस्तकांची अजून एक गंमत म्हणजे गोष्ट सांगायची पद्धत. जे.के.रोलिंग प्रतिभावान लेखिका आहे किंवा नाही याबद्दलच्या वादाशी मला देणघेणं नाही पण ती अतिशय सुंदर गोष्ट सांगते अर्थात ती एक कुशल सूत्रधार आहे याबद्दल दुमत असू नये. विशेषतः ज्या पद्धतीने ती मागील भागांचे दुवे जुळवून घेत घेत गोष्ट पुढे पुढे नेते त्याला दाद दिलीच पाहिजे. माझ्या दृष्टीने भाग ३,४ हे सर्वोत्तम आहेत. भाग ३ तर माझं सर्वात आवडतं पुस्तक आहे. मी हॅरीच्या राज्यात रंगून जाते कारण हे जग हॅरी आणि मी आम्हाला सारखंच नवीन असतं आणि सतत नवनवीन आश्चर्य घेऊन समोर उभं ठाकतं.या जगाची नाळ नकळत आजच्या आपल्या जगाशी जोडली जाते आणि हॅरी चं साहस माझं पण साहस होऊन जातं. असं वाटत राहतं की जादू सोडली तर हे जग आणि आपलं जग एकच तर आहे.एक कोवळा पोरका आणि अर्धवट वयातला मुलगा संपूर्ण अनोळखी जगात जिवावरच्या संकटांना एकटा तोंड देतो हे पहून आपण हॅरीशी अगदी चटकन एकरूप होऊ शकतो. तसं पाहिलं तर आपणही सगळे एकटे असतो‍च , जग आपल्यासाठीही अनोळखी आणि क्रूर असतं आणि आपल्याकडे डम्ब्लडोरांसारखे मार्गदर्शकही नसतात. त्यामुळे कुठेतरी वेगळ्याच पातळीवर हॅरीचं जग काही काळापुरतं आपलं जग होतं. मला वाटतं या पुस्तकाचं सर्वात मोठं बलस्थान हेच आहे की हे जग कल्पनेतलं असूनही खोटं किंवा पोरकट वाटत नाही.म्हणूनच लहानांइतकच मोठ्यांनाही ते आकर्षित करतं. तसं पाहिलं तर फास्टर फेणे हा माझा अनेक वर्षं अतिशय आवडता मित्र आहे. नाथमाधवांच्या वीरधवल ने आणि शशी भागवतांच्या मर्मभेदाने काही दिवस कायमचे सोनेरी केले आहेत. या आणि अशा कलाकृतींचं मोल वादातीत आहे. पण या सर्वांबद्दल सार्थ प्रेम आणि अभिमान बाळगूनही मी असं म्हणेन की हॅरी ची गोष्ट काहीतरी वेगळी आहे अणि ती वाचायची संधी मला माझ्या आयुष्यात मिळाली याबद्दल मी दैवाकडे नेहेमीच कृतज्ञ राहेन.
--- अदिती

पूरिया-धनाश्री

2006-05-29T21:10:00.000+05:30

संध्याकाळचं तरल वातावरण असतं. सगळं सावळं झालेलं असतं. कसलीशी गूढ माया दाटून आलेली असते. सगळीकडे एक भारावलेपण असतं. अशा वेळी पूरिया-धनाश्री चे मधाळ सूर कुठूनतरी येतात. त्या हरवत चाललेल्या चैतन्यमयी प्रकाशाचा विरह अधोरेखित करतात. कातरवेळेला वाटणारी अनाम व्याकुळता चोहीकडे पसरते. तिचे पंख हळूहळू विकलतेचे पांघरूण घालू लागतात. छाया गडद होऊ लागतात. सूर्यबिंब केशरी होऊन जातं. झाडाझाडांवर पाखरांच्या किलबिलाटाला उधाण आलेलं असतं. अशा वेळी ते पूरिया-धनाश्रीचे सूर एक निराळीच ओढ लावतात. सुरांचा एक चकवा तयार होऊन जातो. त्या भोवऱ्यात गरगरत नाही पण सगळं काही विसरायला लावणारी एक छानशी गुंगी यायला लागलेली असते. काहीतरी खूप आवडणारं असं हरपत असतं. हरवत असतं हातातून कायमचं निसटत असतं. ते पकडायला जायचंय याची पाय जाणीव करून देतात. हात ते घट्टा धरू पाहतात. पण एखाद्या झोपाळलेल्या लहान बाळासारखा मेंदू त्या गुंगीच्या आधीन झालेला असतो. ते काहीतरी हातातून सोडवत तर नसतं पण आपल्यावर आपला ताबा पण उरलेला नसतो. ते सूर दूर कुठेतरी घेऊन जात असतात. दूरच्या रानात खर्जातली माधुरी घुमत असते. तिथेच ते शाम वातावरण शाममयी झालेलं असतं. ती शामवेळ मूर्त होऊन तिथे उभी ठाकलेली असते. ती फुंकर घालते. रंजवते. ते हरवण्याचं दुःख शांत क्ररते. हृदयातला तो वणवा विझतो. हळूहळू थंडावा येतो. श्रांत पण भारावलेलं मन त्या लहरींवर डोलत असतं. ही संध्याकाळ संपूच नये असं वाटत असतानाच एक एक दिवा उजळत जातो. रात्रीची ती उदार माया आपलं शांत रूप घेऊन सामोरी येते. तिच्या आईच्या मायेच्या कुशीत जीव विरून जातो. उद्या पुन्हा तेच दुःख भोगण्यासाठी तयार होत राहतो... आणि पूरिया धनाश्रीचे ते वेडे सूर मात्र त्या रानात तसेच कोंदून राहिलेले असतात.
--अदिती

मिस करतोय..

2006-05-25T01:18:00.000+05:30

तो माझा जाल मित्र आहे"दोन ओंडक्यांची होते सागरात भेट" या उक्तीप्रमाणे या जालसागरात तरंगत असताना एका लाटेवर आमची भेट झाली. जालावर तुमच्या मनातल्या खोल तळाशी दडलेलं सगळं दुःख सहजपणे बाहेर येऊ शकतं या न्यायाला अनुसरून आणि जालामुळे मिळणाऱ्या नामानिराळेपणाचा फायदा घेत आम्ही बरेचदा सुखदुःखाची देवाणघेवाण करत असतो. नियमितपणे बोलतोच असं नाही. एकाच ठिकाणी बोलतोच असंही नाही. जाल-मुशाफिरीचे आम्ही भक्त असल्यामुळे खऱ्या - खोट्या नावांनी, मुखवट्यांसहित किंवा विरहित निरनिराळ्या ठिकाणांवर आम्ही एकमेकांशी संवाद साधत असतो.
तर हा 'तो' सध्या भारतात नाही म्हणे. त्याचं पल्याड जाण्याचं कारण तसं सर्वसाधारणाच असावं. त्या तपशिलात तो कधी शिरला नाही.मीही विचारलं नाही. प्रत्यक्ष बोलताना किंवा चिठ्ठ्याचपाट्या लिहिताना समोरचा माणूस कुठे आहे किंवा खरा कोण आहे याने तसा काहीच फरक पडत नाही. माणसांच्या जगात त्याला वाटणारा एकटेपणा तो तुमच्याशी बोलून जरा कमी करत असतो एवढंच. आणि एखाद्याला सौजन्याचे दोन बोल देऊन तुमचंही काही जात नाही. मन मोकळं करायला एक खिडकी मिळते. कन्फेशन देताना ते ऐकणारा माणूस लाकडी पेटीत का बसत असावा हे निरोपकांवर बोलल्यावर लक्षात येतं. त्याला प्रत्यक्ष डोळ्याला डोळा देऊन बोलायचं नसल्यामुळे सगळं कधीकधी किती सुसह्य होऊन जातं....
तर, पल्याड कुठेतरी बसून मला त्याचं दुःख सांगत असतो..." मी ना आईच्या हातचा चहा मिस करतोय." किंवा" मी ना मराठी बोलणं - लिहिणं मिस करतोय" किंवा "आंबे आले असतील नाही का गं... मी आंबे मिस करतोय..." किंवा "आज एक इटुकलं बाळ पाहिलं शाळेत जाणारं.. ते कित्ती प्रेमानं एबीसीडी म्हणत होतं.. मी शुभंकरोति,पाढे, परवचा मिस करतोय." असं बरंच काही. एकदा म्हणाला "इथले भारतीय लोकही आपले नाही वाटत आहेत आज. मी आपला देश मिस करतोय...." त्याचं हे मिस पुराण मी नेहेमी निमूटपणे ऐकून घेते कारण त्यावर काय बोलावं हे मला कळत नाही.(नाही म्हणायला कधीकधी तू एक्खाद्या 'मिस' ला कधी मिस करणार वगैरे कोट्या करायचा मोह अनावर होतो नाही असं नाही.... मग बऱ्याच हास्यमुद्रा वगैरे यांना पूर येतो) मग ही मिस यादी कशीही वाढते. आषाढी एकादशी, दिवाळी, फटाक्यांचा वास, चकल्या, तव्यावरची ताजी पोळी, चिमण्यांची चिवचिव, रेल्वेची शिट्टी , फोटोफास्ट चं दुकान, साबुदाण्याची खिचडी, शिवाजी पार्क, चतुर्थीचा उपास, कांदाभजी, तांदुळच्या पिठाची घावनं, वाटली डाळ, कैरीचं ताजं लोणचं, कागदी होड्या- बाण- विमानं- पतंग अशा वाट्टेल त्या सटरफटर गोष्टी त्याच्या मिस करून होतात. आणि मग "तुझी मजा आहे तुला हे सगळं फुकट(!) बिनबोभाट(!!) मनसोक्त(हे मात्र खरं ःड) उपभोगायला मिळतं अशी सांगताही होते. स्वारी आईचा पदर सोडून नुकतीच दूरदेशी गेली आहे तरी येईल हळूहळू ठिकाणावर असं म्हणून मी हे सगळं ऐकत असते. त्यामानाने मी एकदम साधी भोळी... ऑफिसमधले ताण, इतरांना मिळणारी(मला डावलून) पदोन्नती आणि सगळ्यात साधी गोष्ट म्हणजे कोडिंगमधे मला रामदासांच्या बेडकीच्या दगडासारखा अडून बसलेला अणि न फुटणारा खडक यांनी मी बरेचदा रडकुंडीला येते. मग ती रडकी कुंडी एकदाची फोडून टाकली की माझा प्रश्नही सुटलेला असतो. पण या परिघातून बाहेर पडायला फारशी मुभा नमिळाल्यमुळे मी सहज मिळणाऱ्या साध्या साध्या गोष्टींकडे लक्ष देऊ शकत नाही. थोडक्यात संतुष्ट असलेल्या मला तो कूपमंडूक म्हणतो. मग मी त्याला नर्मदेतला गोटा म्हणते. शेलक्या विशेषणांचे आदानप्रदान झाल्यावर कुठेतरी हलकं वाटतं. आमच्या गप्पा बरेचदा याच विषयावर येऊन थांबतात.परवा अचानक त्याने मला विचारलं..." ...तू काय मिस करतेयस?" नेहेमीप्रमाणे त्याचं भरपूर रडून झालं होतं. कधीही न विचारलेला हा प्रश्न ध्यानीमनी नसताना त्याने मला विचारला आणि मी नकळत बोलून गेले "मी ना... मी आयुष्य मिस करतेय."
आयुष्य या शब्दाला आमच्यात बरेच संदर्भ होते. काय चाललंय किंवा "हाऊ आर यू डूईंग" या लाडक्या प्रश्नासाठी "कसं चाललंय आयुष्य " हा प्रश्न आणि "आयुष्याला आयुष्य फक्त संदीपच(खऱ्यांचा!) म्हणू जाणे" हे ठरलेलं उत्तर ही जोडी अमर होती. उर्दूमधे ज्याला जिंदगी म्हणतात तो शब्द आयुष्यापेक्षा किती साधा आणि सुंदर आहे वगैरे चर्चाही झाली होती. "लाईफ सक्स"," छे या जगण्याला काही अर्थ नाही", "आपण वेठबिगारी कामगारच आहोत जती एसी मधे बसलो तरीही" इथपासून "ते तुम जियो हजारो साल साल के दिन हो पचास हजार" इथपर्यंत आयुष्यावर विविध प्रकारांनी टिप्पण्या करून झाल्या होत्या. त्या क्षणी या सगळ्या गोष्टी त्याच्या डोळ्यांसमोर तरळून गेल्या असणार. बोललेले न बोललेले सगळे संदर्भ त्याला लागले असणार. खात्री आहे मला तशी.
पण यापेक्षा निराळं असं काहीतरी तिथे उभं ठाकलं होतं. क्षणभरच.. जास्त नाही... पुढच्या क्षणी तो क्षण भूतकाळात गेला होता. पण तो एक क्षण पूर्ण क्षण ठरला होता. माझ्या एकाच वाक्यात मी आजपर्यंत त्याने मला ऐकवलेलं सगळं त्याला परत केलं होतं.... तो क्षण निघून गेला तरी अजूनही माझ्यासमोर तसाच आहे. आणि शेवटपर्यंत तो तसाच राहणार आहे.त्या क्षणी नक्की काय घडून गेलं माहीत नाही पण आम्हा दोघांनाही एकदम काहीतरी जाणवलं. ते काय होतं हे जाणून घ्यायचा प्रयत्न मी करणार नाही. पण आयुष्याचे श्वास भरलेल्या वाळूच्या घड्याळातल्या खाली पडून गेलेल्या क्षणांपैकी एक कायमचा लक्षात राहणारा तो एक क्षण होता एवढं मात्र नक्की.
---अदिती

लाखाची गोष्ट!

2006-05-15T01:15:00.000+05:30

आशा हे धुळीतलं माणिक आहे. तिच्या गुणांना पूर्ण न्याय मिळू शकला नाही. कारणं काहीही असोत. राजकारण, पूर्वग्रह, प्रस्थापितांचा हेकेखोरपणा, जे प्रचलित आहे त्यालाच एनकॅश करण्याची व्यापारी वृत्ती आणि कमनशीब ... पण आशा दुर्लक्षित राहिली. नाही म्हणायला तिच्या पैलूंवर प्रकाश पाडणारे काही सोनेरी दिवस आहेत ज्यत मेराइन कुछ सामान किंवा आँखोंकी मस्ती के वगैरे लखलखत्या रचना येतात पण कुठेतरी चुटपुट लागून राहतेच की या दैवी आवाजाच्या विविध मनोरम छटा एस् डी, एस् जे, अनिल बिस्वास, सी रामचंद्र यांचयासारख्या जादुगारांच्या संगतीने आभाळाएवढ्या होताना पहायला मिळाल्या असत्यातर कित्ती बहार आली असती....
मी माझ्या परीने आशाच्या एका अतिशय सुरेख गाण्याचा रसास्वाद इथे मांडायचा प्रयत्न करणार आहे. पाहू या किती जमतंय ते....
सांग तू माझा होशील का..
रोज पहाटे स्वप्नी माझ्या येशील का....
कविश्रेष्ठ ग. दि. मा. आणि सुधीर फडके यांच्या अजोड सामर्थ्याला रत्नांचं कोंदण बसवून दिलंय ते आशाच्या आवाजाने.या गाण्यात प्रेमातली हुरहूर, संकोच, सलज्जता, मुग्ध जिव्हाळा, हळवी ओढ, थोडंसं धाडस थोडीशी धाकधूक, मधुर स्वप्नरंजन, तरीही मनातले भाव व्यक्त करताना वाटणारा तो अस्फुट आनंद, पिया मिलनकी आस, क्षणिक विरहानेही होणारी आग हे सगळे भाव एखाद्या झरझर रंग बदलणाऱ्या नवलाईच्या खेळण्यासारखे येतात आणि ऐकणऱ्याला विचार करायचीही फुरसद न देता आपले अनोखे रंग मांडून दुसऱ्याच एखाद्या भावामागे अदृश्यही झालेले असतात. हे गाणं कितीही वेळा ऐका. प्रत्येक वेळेला ते भाव तितकेच तरल, जिवंत आणि हवेहवेसे वाटतात. आवाजाच्या अप्रतिम कोवळेपणाबद्द्ल आणि स्स्तिमित करणाऱ्या मार्दवाबद्दल काय बोलावं? तांत्रिक सफाई आणि अचूकता अगदी एकसंधपणे गाणंभर असते. ती गाणं ऐकत असताना गृहित धरल्यासारखीच वाटते पण ते गाणं प्रत्यक्ष गुणगुणून पाहिलं की तिची खरी किंमत कळते. इतकं अवघड काहीतरी इतक्या सहजतेने करू शकणारा आशाचा तो आवाज दैवी का आहे हे जाणवत राहतं. हे गाणं हीच एक लाखाची गोष्ट आहे....

आशा.....

2006-05-13T22:39:00.000+05:30

भारतीय त्यातूनही मराठी भावसंगीताच्या दोन देवता आहेत.(इतरही सारे गंधर्व आहेत. त्यांच्या श्रेष्ठत्त्वाबद्दल वाद नाहीत..) पण या दोघींच्या तुलनेचा मोह आवरणं अशक्य असतं. एकाच झाडावरच्या आणि अवीट अशा गुणसुगंधाने दरवळणाऱ्या या दोन फुलांची तुलना कदाचित त्यांच्या बालपणापासूनच होत असावी.
संगीतक्षेत्रात माझा अधिकार एक आस्वादक एवढाच आहे. गानसमुद्रात कानसेन होऊन शिरलेली मी एक तुच्छ माशी आहे. पण तरीही मी आशाबद्दल बोलणार आहे. आशाबाई आणि लतादीदी माझ्या आजीच्या वयाच्या आहेत. तरीही आशाबाईंना मी ती आशा म्हणते कारण त्यांच्या आवाजाला वय नाही आणि आशेच्या सोनेरी परीराणीची डोळ्यासमोर उभी राहणारी छबी आशाच असते.
या दोघीही संगीतक्षेत्रातला एक चमत्कार आहेत. म्हणूनच त्यांची गाणी मी जिवाचा कान करून ऐकते. मिडास राजाने हात लावलेल्या सगळ्याच गोष्टींचं सोनं झालं तसं त्यांचं प्रत्येक गाणं सोनंच असतं. सोन्यात डावं उजवं कसं करणार... तरीही आशाबद्दल मला जे वाटतं ते इथे मांडावंसं वाटतंय..
आशाचा आवाज मला विलक्षण आवडतो. त्या आवाजातली गाणी ऐकताना भावना मूर्त रूप घेऊन येतात. ज्या सहजतेने ती गाताना त्या भावनांशी एकरूप होत असेल त्याच सहजतेने ऐकणाऱ्याचंही मन त्यात विरघळून जातं. प्रत्येक भावना त्याच अचूकतेने येत असते. काळजाला हात घालत असते. भावनांचा मोकळेपणा , प्रामाणिकपणा आणि तरीही तिच्या मधुर आवाजाचं त्यांना लाभलेलं ते दिव्य अस्तर हे ऐकताना मन आशाचा तो दैवी सूर होतं. तिच्या स्वरातून जी भावना कानी पडेल ती भावना मनात उचंबळू लागते. कधी खट्याळ, कधी लाडिक, कधी लटक्या रागाची, कधी अल्लड प्रेमाची, कधी विरहाची, कधी आर्त चिरविरहाची, कधी मादक, कधी प्रेमविव्हल, कधी बालसुलभ मनमोकळेपणाची, कधी आर्जवाची, कधी विनवणीची, कधी लाजलेली, कधी मोहरलेली अशा अनंत निरनिराळ्या भावनांचा एक कॅलिडोस्कोप आहे आशा म्हणजे. जी भावना घ्याल ती आहे तिच्या गीतांमधे. सारळ, थेट, नितळ, एकसंध, ताशीव, ठसठशीत, रेखीव, गुळगुळीत स्वरूपात कमालीच्या नेमकेपणामे येणारं हे आवर्त आहे जे मनभर पसरतं. सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे आशाच्या आवाजातला दर्द. लताच्या आवाजात इत्तर भावनांसारखाच दर्दही खुलतो. एखाद्या खिळवून टाकणाऱ्या रत्नस्फटिकाप्रमाणे वाटायला लागतो. मला असं वाटतं की लताच्या आवाजातला दर्द पांघरूण घालतो. त्रयस्थपणे पण अचूक उपचार करणाऱ्या डॉक्टरसारखा तो असतो. त्याने बरं वाटतं पण डॉक्टरच्या स्पर्शाला आईच्या मायेची किनार नसते. आशाच्या आवाजातला दर्द, दुःख मनात ठणकणारं वेदनेचं - दुःखाचं गळू हलक्या हाताने फोडतो. मन स्वच्छ होऊन जातं. मनातलं दुःख साचून रहात नाही. त्यावर पांघरूण घातलं जात नाही तर खोलवर जिव्हाळ्याने भरलेल्या आश्वासक स्पर्शाने ते दुःखच मनाबाहेर केरासारखं लोटून दिलं जातं. आशाच्या आवाजातला दर्द ऐकताना एखाद्या जिवलग मित्राने दुःख वाटून घेतल्यावर जसं हलकं वाटायला लागतं तसं वाटतं. आशाच्या आवाजात आपल्या दुःखाची सहसंवेदना असते.ती पाखर घालते, वेदनांवर फुंकर घालते. आशाचा आवाज आपल्या दुःखाशी एकरूप होतो. आणि काय जादू होते कळत नाही पण दे दुःख एकदम हलकं होऊन जातं.
आशाच्या आवाजाचं सगळं सामान्यातही असामन्य असं असतं. तिथे डोळे दिपत नाहीत. माणूस भव्यतेने दिपून जात असला तरी त्याला भव्य प्रासादापेक्षाही शांत आश्वासक साध्या घरट्यातच सुखाची झोप लागते. नाटकातल्या पात्रांच्या तोंडी शोभून दिसणारे अलंकृत शब्दांचे मोठेमोठे डोलारे आपल्या दुःखाच्या प्रसंगी आपल्या तोंडी नाटकीच वाटतात. आपल्या संकटकाळी आपल्या तोंदी साधेच शब्द असतात ज्यांना त्यातल्या सच्चेपणामुळे सौंदर्य प्राप्त झालेलं असतं. त्या शब्दांच्या उच्चारणामुळे मनातल्या भावनांना वाचा फुटलेली असते. कुठेतरी दाटलेला काळोख रिता झालेला असतो. म्हणून त्या शब्दांनी आतडं तीळ तीळ तुटून जातं. आशाच्या आवाजात नेमकं हेच सगळं सापडतं. तिच्या सुरांनी माझा आनंद द्विगुणित होतो आणि दुःखाचा डोंगर भुईसपाट होतो. म्हणूनच आशा मला आशेच्या परीचं मूर्त रूप वाटते.
आशानाम् हि मनुष्याणां काचिदाश्चर्यशृंखलाम्।
यया बद्धाः प्रधावन्ति मुक्तास्थिष्ठन्ति पंगुवत्॥
म्हणजे काय हे पहायचं असेल तर आशाकडे पहावं!
--अदिती

हरि ॐ!

2006-05-11T22:25:00.000+05:30

इथल्या दुनियेत मी नवीन आहे आणि तोंड उघडायचा हा माझा पहिलाच प्रयत्न आहे. तेव्हा आत्ताच सगळ्यांना घाबरवणं बरं नाही नाही का! जसं जसं किहीत जाईन तसं तसं कळेलच मी काय काय गोंधळ घालते ते..
मी अदिती. बाकी माहिती लेखनातूनच मिळालेली चांगली. नाही का!
तोपर्यंत शुभमस्तु॥